ANTİK ROMA FƏLSƏFƏSİ

FəlsəfəRoma fəlsəfəsi ellinizm dövrü fəlsəfəsindən ayrılmışdır. Bu fəlsəfənin əsasını o filosoflar qoymuşdular ki, vaxtilə onların Romaya xüsusi bağlılığı olmuşdur. E.ə. II—I əsrlərdə təşəkkül tapmış Roma fəlsəfəsi yunan fəlsəfəsinin başa çatdığı məqamdan — eklektizmdən başlanmışdır.

Həmin fəlsəfə xüsusilə ellinist fəlsəfi təfəkkürünün həlledici təsiri altında formalaşmışdır. Ona görə də Roma fəlsəfəsi yunan fəlsəfəsinə nisbətən ikinci olsa da, onu hətta ellinist fəlsəfə də adlandırırdılar.

Bu, təsadüfi deyildir. Roma ellinist dövləti olduğu zaman Yunanıstan tərəfindən mənəvi cəhətdən təqib edilmiş, fəlsəfə ellinizm çərçivəsindən kənara çıxa bilməmişdi. Romada yunan fəlsəfəsinin hökmranlığı üçün zəruri şərait mövcud idi. Burada çoxlu yunan vətəndaşı, o cümlədən yunan filosofları yaşayırdılar. Yunan dilinə hörmətlə yanaşılırdı. O dili bilənlər mədəni və savadlı adamlar hesab edilirdilər.

loading...

Ona görə də xeyli romalı çox vaxt yunan dilində danışır, həmin dildə də yazırdılar. Romada fəlsəfə təşəkkül tapmamışdan əvvəl hər yerdə dini-mifoloji dünyagörüşü hökmranlıq edirdi. Mövhumatçı romalmm təsəvvüründə hər bir əşyanın və hər bir hadisənin özünəoxşar ruhu və öz tanrısı vardı. Romada hər şey müxtəlif və çoxsaylı tanrıların ixtiyarında idi.

Roma Yunanıstan və digər dövlətlərdə çoxsaylı, qanlı müharibələr nəticəsində bütün Aralıq dənizi hövzəsinə sahib olmuşdur. Çox təəccüblüdür ki, Yunanıstan Roma ilə müharibədə məğlubiyyətlərə düçar olduqca, yunan mədəniyyətinin təsiri daha da artırdı. Roma ilə mübarizədə maddi cəhətdən məğlub olan Yunanıstan ona mənəvi baxımdan qalib gəlirdi. Yunan elminin təsiri ilə Romada mədəniyyət, elm və incəsənət sahələrində ciddi müsbət dəyişikliklər baş verirdi.

Ellinist Yunanıstanda formalaşan üç fəlsəfi cərəyan — stoisizm, epikürçülük və skeptisizm e.ə. I əsrdə Romada özlərinin sonrakı inkişaf mərhələlərinə qədəm qoydular.

Roma stoisizminin ən görkəmli nümayəndələrindən Seneka, Epiktet və Avrelinin adlarını çəkmək olar.

LUTSİANNEY SENEKA

Seneka e.ə. I əsrin sonunda Cənubi İspaniyadakı Kordova şəhərində anadan olmuş və 70 il ömür sürmüşdür. O, təbiət elmlərini, fəlsəfi və hüquqi bilikləri hərtərəfli öyrənmişdir. Hüquqi fəlsəfi təhsil almış, vəkillik peşəsinə yiyələnmiş, gələcək imperator Neronun tərbiyəsi ilə məşğul olmuşdur. Seneka “Fəlsəfə haqqında” adlandırdığı xüsusi traktatı Nerona həsr etmişdir. Burada o, Neronu bir hökmdar kimi mötədilliyini qoruyub saxlamağa və respublikaçılıq ruhuna riayət etməyə çağırmışdır.

Neronun hakimiyyəti dövründə Seneka yüksək dövlət vəzifələri tutmuşdur. Neronun əmri ilə dövləti xəyanətdə ittiham edilən Seneka intihar etməyə məcbur olmuşdur. Senekanm əsas əsərləri aşağıdakılardan ibarətdir: “Filosofun mətanəti haqqında”, “Qəzəb haqqında”, “Xoşbəxt həyat haqqında”, “Asudə vaxt haqqında”, “Comərdlik haqqında”, “Helviyanm təsəllisi” və s. Onun “Misirlilərin dini”, “Hindistan” kimi əsərləri itmiş, zəmanəmizə gəlib çatmamışdır.

Seneka tez-tez “Qoy sözlərimiz məmnunluq yox, səmərə versin” şüarı ilə çıxış edirdi. Nitqlərinin məzmununa xələl gətinnəməklə sözün gözəlliyinə can atırdı. Əlbəttə, onlar da son dərəcə maraqlı idi. Bəzi məsələlərdə indi də aktuallığını itirməmiş, həyati hikmətlərin özünəməxsus xəzinəsinə çevrilmişlər. Seneka fəlsəfəsinin predmeti təbiət, əxlaq (mənəviyyat) və əql olmuşdur.

Təbiətə dair baxışlarında Seneka, əsasən, özündən əvvəlki stoya təliminə əsaslanmışdır. Onun baxışları özünü materiya və idrakın forması haqqındakı təlimində daha çox büruzə vermişdir. Seneka əqli materiyaya forma verən  fəal prinsip sayırdı. O deyirdi ki, materiya əql vasitəsilə dərk olunursa, onun birinciliyi birmənalı şəkildə təsdiqlənir.

Seneka bu barədə belə yazmışdır; “Bizim stoiklər təbiətdə hər şeyin iki mənbədən yarandığını iddia edirlər. Onların bəzilərinin fikrincə materiya hərəkətsizlikdə fəaliyyət- sizləşir. O, hər şeyə hazırdır, lakin kimsə onu hərəkətə gətirməyincə məzmunsuz qalacaq. Səbəb, yaxud əql materiyanı istədiyi kimi idarə edir və ona forma verərək, hər cür əşyalar düzəldir. Axı, hər bir əşyada həm onun nədən hazırlandığı, həm də nə ilə düzəldiyi əksini tapmalıdır; ikinci — səbəb, birinci isə materiyadır.

Lakin hər iki mənbə — həm materiya, həm də ruh cismanidir”. Seneka hər şeyi cismani sayır. O deyirdi ki, həm tanrılar, həm də eanlılar cismanidir. Eyni zamanda hər bir canlı ağlabatan və ilahidir. Doğrudur, Seneka bu mövqeyə sonadək sadiq qalmır. Yunan stoiklərinin ardınca o da ən ilkin mənbə kimi varlığı qəbul edirdi. Təbiət haqqında təlimində Seneka aşağıdakı nöqteyi-nəzəri əsas götürürdü: “Təbiət bizim rəhbərimiz olmalıdır. Əql buna riayət edir və bizə də bunu məsləhət görür. Deməli, xoşbəxt yaşamaq elə təbiətə uyğunlaşmaq deməkdir”.

Təbiət haqqında təlimində o, elementlər barəsində köhnə fikirləri təkrarlayaraq göstərirdi ki, onlar su, od, hava və torpaqdan ibarətdir. Bütün bu elementlər qarşılıqlı şəkildə bir-birinə çevrilir. Deməli, hər şey bir şeydədir və hər şey hər şeydən yaranır. Elə bir an gəlir ki, alov dünyaya hakim kəsilərkən hər şeyi özünə çevirir. Son nəticədə isə sönür — görünür, heç də hər şeyi özünə çevirə bilmir, yerdə rütubət qalır. Sonradan həmin rütubətdən — sudan, Falesin qeyd etdiyi kimi, hər şey yaranır. Nəhayət, o belə qərara gəlir ki, “alov (dünyanın sonu, su isə mənbəyidir”. Bax beləcə Seneka Faleslə Herakliti barışdırır.

Alovla suyun qarışığını kosmosun canı, saf alovu isə kosmosun, kainatın əqli — dünyəvi əql hesab edirdi. O deyirdi ki, təbiətdə hər şey, 0 cümlədən səma cismləri də hərəkətdədir. Seneka yazırdı; “Dünyaya işıq salan ulduzlara bax. Onlardan heç biri ləngimir, aramsız hərəkətdədir, biri yerini digərinə verir. Bu proses əbədi davam edir, təbiətin hökmran qanununa uyğun olaraq kainat daim hərəkətdədir.” Lakin təbiətdəki bütün hərəkətlər dairəvidir. Hər şey dövri hərəkətdədir. Elə Senekanın danışdığı “təbiət qanunu”nun mahiyyəti də bundan ibarətdir. Ona görə kosmosun əsas qanunu — alovla su arasında tərəddüd etməkdən ibarətdir.

Təbii ki, Seneka təbiətin heç bir real qanunundan xəbərdar deyildi. Onun “təbiət qanunu” — taleyin qanunu idi. Seneka qanunu tale ilə əvəz edirdi. Onun fəlsəfəsində “təbiət qanunları” insandan asılı deyildir. “Təbiət qanunları” öz hüquqlarını həyata keçirirlər”. “Ona heç kimin yalvarışları təsir etmir”. “O, öz dönməz yolu ilə irəliləyir”. Hər şey “qabaqcadan nəzərdə tutulan taledən doğur”. Təbiətin, taleyin qanunları insana tabe deyil. “Biz dünyadakı əlaqələri bilə bilmərik. Real qanun dünyəvi — kainat münasibətlərindən başqa bir şey deyildir. Təbiət qanununu bilmək isə bu və ya digər sabit münasibətləri, məsələn, cismin kütləsi ilə onun enerjisi arasındakı əlaqəni bilmək deyilmi?”

Senekada panteist fikirlər var idi. O iddia edirdi ki, “Allahsız təbiət və təbiətsiz də Allah ola bilməz”. Onun fikrincə dünyada və kainatda hər şey ciddi zərurət hakimiyyətinə tabedir. Bu, onun bir hakim qüvvə kimi Allahın əql üzərində hökmranlığı anlayışından irəli gəlirdi.

Seneka etik problemlərlə də ciddi məşğul olurdu. Lakin onun etikası passiv qəhrəmanlıq etikası idi. O, belə hesab edirdi ki, həyatda heç nəyi dəyişmək mümkün deyil. Yalnız bu və ya digər xoşagəlməz hadisəyə nifrət etmək olar. Həyatda ən böyük şücaət talenin zərbələrinə əzmlə sinə gərməkdir. Bu, o deməkdir ki, tale fəal, insan isə passivdir. O, yalnız müdafiə mövqeyində durur.

Hər kəs öz ehtiraslarına hakim kəsilməli, onların qulu olmamalıdır. Xoşbəxtliyə gəldikdə isə, o, tale ilə yanaşı mövcuddur, eyni zamanda, bizim özümüzdən asılıdır. Bədbəxt adam o adamdır ki, 0, özü-özünü bədbəxt sayır. “Hər bir adam özünü bədbəxt saydığı dərəcədə bədbəxtdir”. Ən yaxşısı, hər şeyi olduğu kimi qəbul etməkdir. Stoisizmin passiv qəhrəmanlığı da elə məhz özünü burada göstərir. Seneka ruhun böyüklüyünə, taleyin hökmünə qəlbən inanır.

Stoisizmin təbliğ etdiyi və totalitarizmin məngənəsinə düşənlərin hamısını stoisizmə cəlb edən ruhun əzəməti də elə məhz bundadır. Seneka yazırdı: “Ən yaxşısı… Allahın məsləhətlərinə qulaq asmaq və onları etiraz etmədən yerinə yetirməkdir”. Sərkərdənin ardınca zarıldaya-zarıldaya gedən əsgər pis əsgərdir. Bəli, “biz bu nizamı dəyişmək iqtidarında deyilik, lakin əzəmətli ruha yiyələnmək imkanımız var…” Seneka insanlara xoşbəxt həyat arzulayır.

O, bəyan edirdi ki, təbiətə uyğunlaşan həyat xoşbəxt həyatdır. Təbiətlə yalnız 0 zaman uyğunlaşmaq mümkündür ki, insan sağlam düşüncəyə, mərd və mətin ruha, comərdliyə malik olsun, dözümlülüyünü itinnəsin və hər cür keşməkeşlərə hazır olsun, səksəkəli bədgümanlığa qapılmadan öz fiziki tələbatlarının təmin edilməsinin qeydinə qalsın, ümumiyyətlə, həyatın maddi nemətlərilə maraqlansın, lakin onlardan heç birinə tamahlanmasın, taleyin töhfələrinin quluna çevrilmədən onlardan bəhrələnməyi bacarsın.

Bir neçə kəlmə də Senekanın sosial baxışları haqqında. Onun fikrincə insan cəmiyyətinin təməlində mehribançılıq durur. Seneka buna çox böyük əhəmiyyət verirdi. O, “Xeyriyyəçilik haqqında” traktatında bu barədə belə yazırdı: “Ünsiyyətdə olmaq, mehribançılıq, hətta heyvanlar üzərində insanın hökmranlığını təmin etdi. Ünsiyyət ona — torpaq oğluna təbiətin onun üçün yad səltənətinə daxil olmaq və dənizlərə də hakim kəsilmək imkanı verdi.

Əgər sən ünsiyyətdən imtina etsən, insaniyyətin birliyini məhv etmiş olarsan. İnsan həyatının təməlini məhz bu təşkil edir”. “Lutsiliyə əxlaqi məktublar”da da Seneka iddia edir ki, “sənin gördüklərinin, ilahi və insani olanları əhatə edənlərin hamısı vəhdətdədir: biz yalnız nəhəng bir bədənin ayrı-ayrı üzvləriyik. Bizi eyni şeydən yaradan və eyni məqsədə yönəldən təbiət hamımızı qardaş yaradıb. O, bizə qarşılıqlı məhəbbət bəxş edib, ünsiyyət, mehribançılıq verib, nəyin düzgün və ədalətli olduğunu müəyyənləşdirib və onun qoyduğu qaydaya görə zülmə bais olan həmin zülmə başqası — zülmkar tərəfindən düçar ediləndən daha bədbəxtdir…”. Bax, Senekanın əxlaqi, etik və sosial baxışları əsasən bundan ibarət idi.

EPİKTET

Epiktet (təxminən eramızın 50—135-ci illəri arasmda yaşamışdır) Frigiyadakı ticarət şəhəri indiki Svyatoqradda dünyaya gəlmişdir. Epiktet ad deyildir, o, qulun ləqəbidir, (“Epiktos” sözündən yaranıb, mənası “pulla alınan” deməkdir). Onun anası da, özü də qul olmuşlar. Neronun cangüdənlərindən birinin qulu olan Epiktet Romaya gəlib çıxır. Burada bir müddət Neronun katibi kimi çalışır. Ona azadlıq verildikdən sonra özünü bütövlükdə fəlsəfəyə həsr edir. Fəlsəfəni stoik Musoni Rufun rəhbərliyi altında öyrənir. Azadlığa buraxılandan sonra Romadan qovulur. Epirdə (Nikopolis şəhərində) məskən salır, orada fəlsəfi məktəbin təməlini qoyur. Epiktetin heç bir əsəri qalmayıb.

Epiktet təlimi onun şagirdi Arrianm qeydlərində şərh olunmuşdur. Həmin qeydlər 8 kitabdan ibarət olan “Epiktetin mühakimələri” (4 kitab qalıb) adlanır. Arrian 12 kitabdan ibarət “Epiktetin dostyana söhbətlərf’ndə də (onlardan yalnız fraqmentlər qalıb) Epiktet haqqında ətraflı məlumat verir. Epiktetin fəlsəfəsi Roma quldarlıq cəmiyyətinin məzlum siniflərinin passiv mənəvi etirazını ifadə edirdi.

Burada etik problematika, bədə, xoşbəxtliyə nail olmaq yollan göstərilirdi. Stoisizm ruhunda çıxış edən Epiktet ali məqsədi düşüncə və istəklərin təbiətə, Kainata, ilahi qanunlara uyğun gəlməsi kimi başa düşürdü. Onun fikrincə ali məqsəd — ilahi qanuna şüurlu şəkildə tabe olmaqdır. Çünki insan təbiətin bir hissəsidir. Tanrıya tabe olan əql isə insanı Allaha qovuşdurmalıdır. Epiktetə görə həqiqi azadlıq da elə belə bir məntiqi zərurətə riayət edilməsidir.

Epiktet üçün də əsas məsələ qul kimi qalmaqla yanaşı, daxilən necə azad olmaq idi. Quldarlıq əleyhinə heç bir yerdə heç nə deməsə də, o da Seneka kimi sosial köləliyi mənəvi köləliklə əvəz edirdi. Sadəcə olaraq Seneka bunu quldar, Epiktet isə qul mövqeyindən əsaslandırırdı. Epiktetin əsas tezisi belə bir iddiadan ibarət idi ki, mövcud qaydaları pozmaq mümkün deyildir. Çünki bu, bizim imkanlarımız xaricindədir. Yalnız həmin qaydalara olan münasibətimizi dəyişə bilərik. O deyirdi: “Elə şeylər var ki, onlar bizə tabedir, elələri də var ki, bizə tabe deyildir. Fikirlərimiz, istəklərimiz, arzularımız və nifrətimiz, bir sözlə, bütün hərəkətlərimiz bizdən asılıdır”.

Və öz dinləyicisinə, oxucusuna deyir; “Əgər Tanrı sənin dilənçini təmsil etməni istəyirsə, onu mümkün qədər məharətlə təqdim etməyə çalış”. “Qələbənin səndən asılı olmadığı heç bir savaşa qoşulmadığm halda yenilməz ola bilərsən”. “Ağılsız insanın əlaməti aramsız olaraq cisminə xidmət etməsidir, məsələn, uzun müddət mübarizə aparmaq, çox yemək, çox içmək, cismani şəhvətlə uzun müddət məşğul olmaq. Bütün bunlar zəruri olmayanlar kimi icra edilməli, bütün səylər isə əqlimizin nizamlanmasına yönəldilməlidir”.

Daha sonra söhbət fəlsəfədən gedir: “Heç vaxt cahillər qarşısında özünü filosof adlandırma və fəlsəfi qanunlardan söz açma”; “Əgər cahillər hər hansı bir fəlsəfi məsələ barəsində söz açarlarsa, susmağa üstünlük ver…”; “…cahillərlə müdriklik qaydalarını müzakirə etmə, lakin həmin qaydaları mükəmməl qavramısansa, onları öz hərəkətlərinlə göstər”; “Cahilin durumu və xüsusi)^əti heç vaxt özündən özü üçün nə xeyir, nə də zərər gözləməməsi, bunları həmişə əhatəsində axtarmasıdır. Filosofun durumu və xüsusiyyəti isə hər hansı xeyri və zərəri yalnız özündən gözləməsidir”.

Epiktet fəlsəfəsinə görə bütün insanlar qardaşdır, hamı Tanrı qarşısında bərabərdir və insan — dünyanın vətəndaşıdır. Epiktet quldarlığı — həm köləni, həm də ağanı eyni dərəeədə təqib edən mənəvi eybəcərlik kimi pisləyir. O deyir ki, ehtirasların oyuncağına çevrilən ağa müsibətlərə mətanətlə duruş gətirən quldan daha az azaddır. Azadlıq yalnız insanın mənəvi kamilliyi vasitəsilə əldə edilir. Epiktet azadlığa yetişməyi həyatın xarici amillərindən asılı olmayan daxili şəxsi proses kimi başa düşürdü.

Epiktet fəlsəfəni üç hissəyə — fizikaya, məntiqə və etikaya bölürdü. Onun fikrincə məntiq fizika və etikaya xidmət etməlidir. O, məntiqi sübutların araşdırılması və əsaslandırılması ilə məşğul olan bir elm kimi başa düşürdü. Epiktet sübutun nə demək olduğunu, mühakimələrdən hansının sübutedici olduğunu, hansının olmadığını, məntiqi nəticənin mənasını aydmlaşdırmağa çalışır, ziddiyyətlərdən və digər məntiqi səhvlərdən uzaq durmağı öyrədir, həqiqəti yanlışlıqdan fərqləndirməkdə insanlara kömək istəyirdi. O göstərirdi ki, məntiq həqiqəti yalandan ayıra bilmir. Bir çox insanlar məntiqi bilsələr də yalan danışmaqda davam edirlər. Heç bir məntiq insanları yalançılıqdan da- şmdırmayaeaq. Özü özlüyündə məntiq həyatdan yalanın kənar- laşdırılmasma heç can ata da bilməz. Bu isə o deməkdir ki, mənəvi tərbiyə olmadan məntiq cəmiyyət üçün səmərəsizdir.

Odur ki, məntiqdən daha lazımlısı etikadır. Etika öyrədir ki, yalan danışmaq olmaz. İnsanlara yalançının yalanının onun üçün lüzumsuz, hətta təhlükəli olması fikrini aşılayır. Bu təhlükə Epiktetin təbiət haqqında fikirləri, onun fizikası ilə əsaslandırılır. Ümumiyyətlə, Epiktet fizikaya etinasız münasibət bəsləyirdi. O qeyd edirdi ki, kainatın materiyasının atomlar və ya ho- meomeriyalardan, alovdan və ya torpaqdan ibarət olmasının mənim üçün nə fərqi var? Xeyirlə şərin mahiyyətini, məhəbbətin, nifrətin, şövq və idrakın həddini bilmək, bundan meyar kimi istifadə ilə öz həyatını qurmaq kifayət etməzmi?

Beləliklə, onun fikrincə təkcə etika kifayətdir. Fizikadan fəlsəfə üçün səmərəli bir şey əldə etmək mümkündürsə də, bu, birincisi, öz istəklərini hadisələrin gedişi ilə uzlaşdınuaqdan (bu bilik fizikadandır), ikincisi, dünyada tanrıların hökmran olduqlarını “bilməkdən” ibarət olmalıdır. Ona görə ki, tanrılar hər şeyi bilirlər. Bu səbəbdən yalan yalançı üçün həmişə təhlükəlidir. Tanrıları aldatmaq mümkün deyil. Onlar hər şeyi bilirlər. Gec-tez yalançını yalanına görə cəzalandırırlar.

Epikteti təbiətlə bağlı olan üçüncü bir sual da düşündürür: təbiət özü özlüyündə ağlabatandınnı? Burada o, stoisizm üçün səciyyəvi olan bir fikrə üstünlük verərək yazır ki, dünya, təbiət ağlabatandır. O, başdanbaşa dünya əqli ilə əhatə olunmuşdur. Təbiətə bir nizam və qanunauyğunluq gətirən loqosdur.

Epiktet rasionalistdir. İnsanın əsl mahiyyəti onun əqlindədir və bu əql də öz növbəsində dünyəvi, kosmik idrakın kiçicik bir hissəciyidir. Bu mahiyyət insanın ayrılmaz tərkib hissəsidir. İnsanın əqlini əlindən almaq — onu öldürmək deməkdir. Bundan başqa, insan təkcə ağlabatan — şüurlu varlıq deyil, həm də fikir və iradə azadlığına malik bir varlıqdır. İnsanın bu məziyyəti də onun ayrılmaz hissəsidir. Epiktet deyir ki, hətta insanın əmlakını, şərəfini, ailəsini və varlığını əlindən almaqla da onu həmin məziyyətlərdən məhrum etmək mümkün deyildir.

Epiktet anlamında azadlıq bu şəkildədir. Lakin hər hansı bir halda, bu, müti insanın və həmin mütiliyilə fəxr edən adamın azadlığıdır. Bütün bunlar xristianlarda xoş təəssüratlar oyadırdı. Ona görə də erkən xristian ilahiyyatçıları Epiktetin passiv dünyagörüşünə rəğbətlə yanaşırdılar. Təsadüfi deyildir ki, İeronim İsa peyğəmbərlə bağlı Bibliyanın onuncu fəslinə verdiyi təfsirdə Epiktetlə əlaqədar göstərirdi ki, stoiklərin təlimi bir çox hallarda xristian təliminə yaxındır, onun ehkamlarına bənzərdir. Stoisizmin digər parlaq nümayəndəsi Mark Avreli olmuşdur.

MARK AVRELİ

Avreli (121—180) erkən Roma imperiyasının (160—180) antik stoisizminin üçüncü görkəmli nümayəndəsi idi. Yunan dilində yazdığı “Özümlə təklikdə” adlı fəlsəfi düşüncələrində erkən stoisizmin fatalist etikasını, ruhun azadlığı nəzəriyyəsi istiqamətində yenidən işləyib hazırlamışdı. Avreli həm də daha sonrakı dövrlərə aid olan və stoik əxlaqa platonçuluq elementlərini daxil edən Posidoni stoisizminin təsirinə məruz qalmışdı. Avreli candan kənar və üzvi aləmin hərəkətverici prinsipi kimi qəbul olunmuş ağıl haqqında təlimi daha da inkişaf etdirmişdi. Avrelinin fikrincə, insan öləndən sonra onun ağlı ümumi ilahi ağlın içində həll olur.

Əxlaq sahəsində Avreli ruhun ilahi ağılla (şüurla) vəhdətə əsaslanan daxili dincliyinin — daxili kamillik idealının qorunub saxlanmasını təbliğ edir və dünyada olanların hamısını məqsədəuyğun sayırdı. Avrelinin dünyagörüşünə xas olan fatalism, pessimizm, asketizm Roma imperiyasının, onunla bərabər isə bütün bütpərəstliyin yaxınlaşmaqda olan böhranının ifadəsi idi.

Mark Avrelinin dünyagörüşü ziddiyyətlidir. O, həyatın faniliyi, qısalığı, nifrətamizliyi haqqında fikirlərini fəal və ədalətli dövlət xadimi olmaq zərurəti haqqında fikirləri ilə uzlaşdırırdı. Həmin dövrdə bu ziddiyyət Avrelidə olduğu qədər heç kimdə özünü büruzə verməmişdi. Bu, Avrelinin ictimai mövqeyindən irəli gəlirdi. Mark Avreli zamanın axarını həddən artıq kəskinliklə hiss edirdi. O, insan həyatının qısalığını, onun əbədi olmamasını, zamanın aniliyini hamıdan yaxşı başa düşürdü.

Avreli yazırdı: “Zaman bir çaydır…, iti axındır, hər hansı bir şey gömnməyə macal tapmamış, yanımızdan ötüb keçir, lakin digəri də ötür və yenə də göz önündə canlanır”. Daha sonra o deyirdi: “Geriyə boylan — orada sonsuz zaman uçurumu, irəli bax — orada da başqa bir sonsuzluq”. Zamanın bu sonsuzluğu qarşısında həm ən uzun, həm də ən qısa insan ömrü çox əhəmiyyətsizdir.

Mark Avrelinin dünyagörüşünün neqativ tərəfi daha qüvvətli və ifadəli idi. Onun yalnız bundan ibarət olduğunu söyləmək yanlışlıq, birtərəflilik olardı. Məsələ ondadır ki, Mark Avrelinin yaradıcılığında moizəçilik və ya fəaliyyətsizlik hiss edilmir, yaxud insan üçün mümkün olan bütün ləzzətlərdən yararlanmaq, sonra isə nə olur-olsun müddəası görünmür. Mark Avrelidə onun üçün qeyd-şərtsiz səciyyəvi əxlaqi dəyərlər məcmusunu görürük. O qeyd edirdi ki, həyatda ən yaxşı şey “ədalət, həqiqət, tədbirlilik, mərdlikdir”. Mark Avrelidə insanın müsbət idealı vardır.

O göstərirdi ki, əsl insan “mərd, yetkin, dövlətin mənafeyinə sadiq bir mövcudatdır. Bu insan — romahdır, o, hakimiyyətə malik, özünü vəzifədə hiss edən və həyatı tərk etmək çağırışını tam sakitliklə gözləyən” varlıqdır. Bu varlıq müdrikliyi müstəsna olaraq ədalətli fəaliyyətdə görür. Avrelinin fikrincə insanın öz həyatındakı ikiliyi də bu qəbildəndir: o, həm qısaömürlü, yalnız hazırkı məqamla yaşayan varlıq, həm də uzunömürlü və sabit məqsədlər güdən varlıqdır.

Mark Avreli daim işgüzarlıq edən, lakin öz işlərini bir məqsədlə əlaqələndinnəyən, bütün İstək və təsəvvürlərini tamamilə bu məqsədə tabe etməyənləri qınayırdı. O deyirdi ki, insan dövlətinin mənafeyinə xidmət göstərməlidir. Dövlətdə yeni heç bir şey olmasa belə, hər şey insanı bezikdirsə və usandırsa da insan öz taleyini dövlətinə bağlamalıdır. Mark Avrelidəki bu cür haçalanma bir tərəfdən onun daxilən fılosof-stoik olmasında, digər tərəfdən isə nəhəng, mürəkkəb bir imperiyanın ali başçısı olmasında idi.

Yuxarıda deyilənlərdən belə nəticə çıxarmaq olar ki, Mark Avreli ziddiyyətli insan idi. Bunun səbəbi onun bir tərəfdən böyük dövlət xadimi, digər tərəfdən isə filosof olmasıdır. Bir filosof kimi 0, antik dünya stoizminin inkişafına müəyyən töhfə verə bilmişdir. Antik dünyanın Mark Avreli dövründə bitdiyini iddia edən Renan müəyyən mənada haqlıdır. Bu, heç də təsadüfi olaraq deyilməyib. O vaxt Mark Avreli haqqında kitab yazanların bir çoxu onu belə adlandırırdı: “Mark Avreli və antik dünyanın sonu”. Qeyd etdiyimiz kimi, antik Romada ikinci fəlsəfi istiqamət epikürçülük idi. Epikürçülük Roma respublikasının son dövründə imperator üsul-idarəsinin ilk illərində geniş yayılmışdı. Bu cərəyanın ən görkəmli nümayəndəsi Lukretsi olmuşdur.

TİT LUKRETSİ KAR

Lukretski  (e.e.99, yaxud 95—51 ve ya 55) fəlsəfi və bədii fikir tarixində şair və filosof, Epikür təliminin davamçısı, qədim yunan-Roma atomizmi və atomist materializminin nümayəndəsi kimi tanınmışdır. Onun tərcümeyi halı barədə, demək olar ki, heç bir məlumat yoxdur. Xristian ilahiyyatçısı İyeronimin Lukretsi barədə eramızın IV əsrinə aid olan qeydlərinə gəldikdə isə, bunlar o qədər də mötəbər məlumatlar deyil. İyeronim hətta Lukretsi haqqında belə bir şayiə də buraxmışdı ki, guya o, “sevgi dərmanından” ağlını itirmiş və intihar etmişdir.

T. Lukretsinin fəlsəfi baxışları barədə nə demək olar? Onun “Şeylərin təbiəti haqqında” fəlsəfi poeması dövrümüzə qədər gəlib çatmışdır. Lukretsinin sağlığında nəşr olunmayan bu əsər onun ölümündən sonra Tuli Siseronun qardaşı Kvint Siseronun redaktəsi ilə çap edilmişdir. Əsərdə Lukretsinin dünyaya və dinə münasibəti açıqlanır. 6 kitabdan ibarət olan həmin əsər qədim dövlətlərin materialist təfəkkürünün bütöv şəkildə qalan yeganə abidəsidir. Burada antik materializm sistemli və əsaslandırılmış şəkildə şərh edilmişdir.

Nəzmlə yazılan “Cismlərin təbiəti haqqında” əsərində Luk- retsi təbiət haqqında materialist baxışları inkişaf etdirmiş, dünyanın maddiliyi, onun inkişafının qanunauyğunluqları barədə ağlabatan və səmərəli fikirlər söyləmişdir. Lukretsinin dünyagörüşünün əsasında Parmenidin hələ e.ə. VI əsrin sonunda formalaşdırdığı varlığın saxlanması qanunu dururdu. Lukretsi bu qanunu heç bir zaman yaddan çıxarmır, onun haqqında müxtəlif kontekstlərdə hərtərəfli danışırdı. Təkcə elə birinci kitabda filosof bu həqiqəti, ən azı altı dəfə təkrarlamışdı: “Heç nədən heç nə yaradılmaz”, “Heç nədən… heç nə doğmaz”, “Təbiət… heçliyə gətirib çıxarmır”, “Əşyaların heçliyə çevrilməsi və heçdən yaranması mümkünsüzdür” və s. Lukretsi materiya haqqında da səmərəli fikirlər söyləmişdir.

Məsələn, materiyanın əbədiliyindən danışarkən o iddia edirdi ki, materiya olmasaydı, məhv olan hər bir şey tam və birdəfəlik məhv olsaydı, onda elə bütövlükdə dünya da çoxdan məhv olardı. “Lakin şeyləri, cismlərin materiyasını ölüm məhv etməyə qadir deyil…” Materiyaya xaricdən heç nə daxil olmur və ondan da heç nə itib getmir. Heç bir xarici qüvvə materiyaya nüfuz edə bilməz.

Deməli, heç bir ruh, heç bir Allah materiya ilə istədiyi kimi davrana bilməz, ondan dünyanı, kosmosu yaratmaq üçün istifadə edə bilməz. Materiya mhani, ilahi qüvvələr üçün material ola bilməz. Çünki materiyanı onlar yaratmayıblar. O əbədi mövcuddur və həmişə özü-özünə bərabərdir. Lukretsi deyirdi ki, təbiətdə baş verən hər şey materiyanın ağuşunda və təbiət qanunları əsasında baş verir.

İndi də gəlin, şeylərin mənşəyi haqqında Lukretsi təliminə keçək. Eyni zamanda, bu, həm də materiyanın quruluşu məsələsidir. Lukxetsi təlimində şeylərin mənşəyi müxtəlif cür adlandırılır: ana cismlər, cisimlərin toxumları, ilkin cismlər, ilkin mənbələr və s. Lukretsi bu mənşələri bölünməz hesab edirdi. Həmin səbəbdən də onları latın dilində kalka (yəni atom) adlandırırdı. Lukretsi, demək olar ki, əsərlərinin latın variantında onların heç birini atom adlandırmır. Mənbələrin əsas xüsusiyyətlərindən biri olan bölünməzlik Lukretsidə heç bir zaman onların digər xassələrinin üstünə kölgə salmır. Bu mənbələrin əbədiliyi, dəyişməzliyi də eyni dərəcədə önəmlidir.

Lukretsinin əsas həqiqəti mənşələrin əbədiliyi və dəyişməzliyi haqqında təlimində həyata keçirilir. Həmin mənbələr dəyişkən olan heç bir şeyi əhatə etmir, əks halda, heç nədən heç nə yaranmır və heç nə heçliyə getmir — tezisi qüvvədən düşərdi. Lukretsidə varlığın saxlanması qanunu ilkin mənbələrin əbədiliyi və tam dəyişməzliyi qanunu şəklini alır. Onun fikrincə bu mənbələr nə təşəkkül tapır, nə də məhv olur, dəyişmir, hissələrə parçalanmır, onlar son dərəcə bərk, “möhkəm, sıx və əsaslıdır”.

Həyatın mənşəyi haqqında Lukretsi fikirləri müasir elmin nailiyyətlərinə uyğun gəlir. Əlbəttə, bu mövqe ümumi xarakterə malikdir, çünki fizika, kimya, biologiyanın eramızdan əvvəlki inkişaf səviyyəsi baxımından həmin məsələnin elmi yolla konkret həlli mümkünsüz idi. Lukretsi gilozoist olmamışdır. Özü özlüyündə ilkin mənbələrin cansız olduğu onun üçün tamamilə aydın idi. Odur ki, həyatın mənşəyi məsələsi — canlının cansızdan yaranması problemi onun diqqətini xüsusilə cəlb edirdi. Lukretsi üçün canlı həm də hiss edən demək olduğundan, canlının cansızdan təşəkkül tapması problemi digər tərəfdən həm də hiss edənin hiss etməyəndən törəməsi demək idi.

Bəs Lukretsinin ruha münasibəti necə olmuşdur? O zamanlar insanlar belə zənn edirdilər ki, ölüm yalnız bədənə aiddir. Xüsusi mahiyyot olan ruh isə əbədidir. İnsan öləndən sonra o, ya yeraltı ölülər səltənətinə qovuşur, ya da ki, başqa bir bədəndə məskunlaşır. Bu məsələ Lukretsi üçün ən mühüm problemlərdən biri idi. Səbəbi isə odur ki, o, ölümdən sonrakı həyatı inkar etməklə həm də dinin inkarının əsaslarını verirdi. O göstərirdi ki, din, ilk növbədə insanı ölümdən sonrakı həyata hazırlamaq vasitəsidir. İnsanı həmin həyatla qorxutmaq sistemidir. Həmin həyatı yüngülləşdirmək üçün insanlara öz xidmətlərini təklif edən sistemdir.

Açığını deyək ki, Lukretsi ruhların köçməsi təlimini tək- zib edirdi. O, bunu çox inandırıcı şəkildə həyata keçirir. Məlum olduğu kimi, inam hətta müasir dövrümüzdə də çox geniş yayılıb. Bir qədər əvvələ gedək. Qədim Yunanıstan və Romada pifa- qorçular, onlara qədər isə yunan orfıkləri ruhların köçməsinə inanırdılar. Ploton bu inamı daha da inkişaf etdirmişdir. Böyük nüfuza malik olan təlim Hindistanda geniş yayılmışdır. Hər yerdə sansar adı ilə tanınmışdı. Lukretsi bu təlimin daxili ziddiyyətlərini açaraq onun həqiqətə uyğun olmadığını sübut etməyə çalışırdı. O, məntiqi mühakimə yürüdərək qeyd edirdi ki, “əgər ruh əbədidirsə və daha əvvəl varlığımıza daxil olmuşdursa, onda nə üçün biz əvvəlki həyatı xatırlamırıq, daha əvvəl baş vermiş hadisələr haqqında məlumatı “yaddaşımızda qoruyub saxlamırıq?”.

Bəs Lukretsinin dinə münasibəti necə idi? O dini dünyagörüşü qəbul etmirdi. İnsanları mövhumatdan və onunla bağlı vahimədən azad olmağa çağırırdı. Onun materialist təlimi şüurlu surətdə dini dünyagörüşünə qarşı yönəlmişdi. Lukretsi dini tamamilə rədd edərək deyirdi ki, din mövhumatın, deməli, həm də bir çox bəlaların təməlidir. Dinin təsiri altında insanlar yer üzündə xoşbəxt ömür sürməkdən məhrum edilmişlər.

T. Lukretsi öyrədirdi ki, peyğəmbərlərin xəbərdarlıqları ilə insanların şüuru vahimə ilə zəhərlənir, onların qəlbləri dinclikdən məhmm edilir, cəfəng sərsəmləmələrlə müşayiət edilir. O, yalnız təbiətin özündən, onun qanunları əsasında meydana gələn dünyagörüşü yaratmağa çalışırdı. Lukretsi belə hesab edirdi ki, həyatda baş verən hər bir hadisə təbiət qanunlarına əsaslanır.

Heç bir şey “göylərin köməyi ilə”, “Tanrının iradəsi ilə” baş vermir. Kömək üçün tanrılara müraciət edilməsi mənasızdır. Dünya heç də Tanrı tərəfindən yaradılmayıb. Dünyanın Tanrı tərəfindən insanlar üçün yaradılması barədə çox geniş yayılmış təlimi təkzib edən Lukretsi belə bir dəlil irəli sürür: “… bütün mövcud aləm heç də ilahi iradə tərəfindən yaradılmayıb, dünyada həddən artıq çox qüsur var”.

Dünya kamil deyil, təbiət öz- özünə mövcuddur, dünyada heç bir şey birbaşa insan üçün uyğunlaşdırılmayıb. İnsan dünyanın məqsədi və sahibi yox, bir hissəsidir. O bütövlükdə təbiət qanunlarına tabedir və onları üstələyə bilmir. Məhz bu səbəbdəndir ki, Lukretsinin təlimi qara camaata sərt görünürdü. İnsanların digər təbii hadisələr sırasında imtiyazlı olmaları barədə xülyaları məhv edən bir təlim təsiri bağışlayırdı. Lukretsi yazırdı ki, dünyanı Tanrı, yaxud tanrılar yaratmır. Onlar dünyanı heç idarə də etmirlər. Burada Lukretsi dünyanın, kainatın sonsuzluğu barədə özünün təlimindən istifadə edirdi. Belə hüdudsuz kainatı tanrılar idarə edə bilməz.

Qəribə olsa da, dinə qarşı çıxan Lukretsi tanrıların mövcudluğunu qəbul edir. Bir çox başqa məsələlərdə olduğu kimi, burada da 0, Epikürün ardınca gedir. Epikür tanrıları insanlar, dünya haqqında hər hansı bir qayğıdan azad edir. Lukretsi də deyir ki, təbiətin tanrılara ehtiyacı yoxdur. O, hər şeyi öz iradəsinə uyğun və öz qanunları əsasında yaradır. Tanrılar sakit bir dünyada qayğısız ömür sürürlər. Lukretsi iddia edir ki, “Bütün tanrılar bizim qayğılarımıza biganə olmalı və bunlardan çox uzaqlaşaraq tam dinclik içində əbədi həyatdan mütləq həzz almalıdırlar.

Onların hər şeyi var və bizdən heç bir umacaqları yoxdur. Onların xeyirxah əməllərə də ehtiyacları yoxdur, heç qəzəbin nə olduğunu da bilmirlər”. “Dünyalararası” məkana sürgün edilən tanrılar Epikür-Lukretsi müdriklərinin ideallaşdırılmış obrazlarıdır, Epikür və Lukretsinin insan ruhunun ideal durumu saydıqları qayğısızlıq və dincliyin təcəssümüdür. Lakin bu cür daxili- mənəvi əhval-ruhiyyə heç də hər adama deyil, Epikür tanrıları obrazlarında fərqləndirilən və predmetləşdirilən ideala yaxınlaşdırmağa can atan müdriklərə xasdır.

Antik Roma fəlsəfəsinin üçüncü fəlsəfi cərəyanı Skeptisizm adlanırdı. Onun əsasını yunan filosofu Elidalı Pirron qoymuşdur.

Pirron (e.ə. V əsr — El əsrin əvvəli) o, dövrün tanınmış şəxsiyyətlərindən idi. Fəlsəfədə idealizm mövqelərindən çıxış etmiş, dünyanın dərk olunanlığma inanmamış, müdrikliyin Allahın əlində olduğunu sübut etməyə çalışmışdır. Ona görə də Pirron təbiət hadisələrini izah etməklə maraqlanmamışdır. O, Makedoniyalı İskəndərin yürüşlərində iştirak etmişdir. Laertli Dio- genə görə Pirron hind müdrikləri ilə ünsiyyətdə olmuş, Demok- ritin bir sıra ideyaları ilə razılaşmış, lakin onun əksinə olaraq hiss üzvlərinə əsaslanan bilikləri qəbul etməmişdir. Pirron heç bir əsər yazmamış, öz fəlsəfi fikirlərini tələbələrlə müsahibədə bildirmişdir. Skeptisizmin nümayəndələrindən Enesidem və Sekst Empirikin adını çəkmək lazımdır.

KNOSLU ENESİDEM

Enesidem (tex. e.e. I əsr) belə hesab edirdi ki, skeptisizm bütün mövcud fəlsəfi cərəyanlardakı ehkamçıhğı aradan qaldırmaq üçün mühüm vasitələrdən biridir: O, aşağıdakı mövzularda əsərlər yazmışdır: “Pirronun səkkiz kitabdan ibarət nitqləri”, “Müdriklik haqqında” və “Pirron oçerkləri”. Enesidem bu əsərlərində bir sıra fılosoflann təlimlərindəki ziddiyyətləri təhlil edərək belə bir skeptik nəticəyə gəlmişdir ki, reallıq barədə bilavasitə duyğulara əsaslanan hər hansı mühakimə yürüdülməsi mümkünsüzdür.

K.Enesidem hərəkətin, dəyişkənliyin, doğumla ölümün ziddiyyətlərini, rasional olanla hissi olanın əlaqəsini, səbəbiyyatın məntiqi ziddiyyətlərini, etikanın əsas anlayışlarının məntiqi əsassızlığını araşdırmışdır. Enesidem skeptisizmdə Heraklitin fəlsəfəsinin ilkin əsaslarını gömrdü. O, ziddiyyətliliyi həqiqi varlıq dünyasına deyil, rəylər dünyasına aid edirdi. Ellinizm dövıünün digər filosoflan kimi, Enesidem də ali rifah kimi ruhun sakitliyini (atraksiya) əsas götürür. Enesidemə görə buna nail olmaq üçün son və daimi həqiqilik iddiasında olan ehkamçı müddəalardan uzaqlaşmaq lazımdır. Enesidem ehkamçıhğa qarşı 10 “trop” adlanan qnoseoloji dəlil hazırlamışdı.

Bunlar həm də əxlaqi nəzəri əsaslarmı təşkil edirdi. Enesidemin troplan həqiqətin əbədi, dəyişməz, hərəkətsiz və ziddiyyətsiz bir şey kimi anlaşılmasına dair ontoloji baxışlann əsassızlığını tam aydınlığı ilə açıb göstərir. Hegel də skeptisizmin troplanm yüksək qiymətləndirmiş və onlarda gerçəkliyə dialetik yanaşmanın rüşeymiərinin olduğunu göstərmişdir. O dövrdə Enesidemin troplan fəlsəfə tarixində möhkəm kök salmışdı. Həmin troplardan F. Bekon, Yum, Kant kimi filosoflar da istifadə etmişdilər. Skeptisizmin digər görkəmli nümayəndəsi Empirik idi.

SEKST EMPİRİK

Empirik  elm tarixində filosof, həkim, astronom kimi tanınmışdır. O, Pirronun davamçısı olmuşdur. Əsərlərindən birinin adının “Pirronçuluğun əsasları” olması da bunu sübut edir. O, təbiət elmlərinə xüsusi diqqət yetirmiş, onlara bö)dik əhəmiyyət vermişdir. Sekst Empirik bununla kifayətlənməmiş, “Riyaziyyatçılar əleyhinə”, “Ehkamçılar əleyhinə” əsərlərində həndəsə, riyaziyyat, astronomiya, musiqi nəzəriyyəsi və s. elmlərin tənqidi təhlilini vermişdir. O, Tanrı anlayışını və ümumiyyətlə, dini etiqadları da tənqidə məruz qoymuşdur.

Sekst Empirik öz əsərlərində həm bu və ya digər fəlsəfi təlimi bitkin sistem kimi başa düşən ehkamçılardan, həm də dünyanın adekvat dərkini inkar edən aqnostiklərdən fərqlənirdi. Sekst Empirikə görə skeptik heç nədə israrlı deyil və heç nəyi də inkar etmir. O “axtarandır”, “axtarışda olandır”. Sekst Empirik ruhi dinclik əldə edilməsini və buradan doğan səadəti fəlsəfənin məqsədi sayırdı. O güman edirdi ki, məhz nəzəriyyə və təcrübədə olan hər şeyə skeptik münasibət həmin məqsədə xidmət edir.

Empirikin əsərlərində ehtimali məntiqin ilk rüşeymiəri aşkar olunmuşdur. Bu da özünü materialist ehtimal nəzəriyyəsinin ideyaları və metodlarında göstərmişdir. Sekst Empirik həqiqətə uyğun mühakimələrin dərəcələri haqqında ideyalardan çıxış edirdi. Bununla əlaqədar o, aşağıdakı 3 müddəanı bir-birindən fərqləndirirdi; 1) sadə ehtimal olunan müddəa; 2) ehtimal olunan və yoxlanılmış müddəa; 3) hərtərəfli sübuta yetirilmiş müddəa. Sekst Empirik stoiklərə qarşı çıxaraq sonsuzluq haqqında məlum müddəanı irəli sürürdü. Bu müddəa aşağıdakından ibarət idi: hər hansı bir sübut ilkin şərtlərin həqiqiliyini nəzərdə tutur.

Öz növbəsində, bunların da sübuta ehtiyacı var və s. və i.a. O, “Bitərəf troplar’hn, yəni həqiqi şəksiz mühakimələrin mövcud ola bilməməsi barədə dəlillərə diqqət yetirirdi. Sekst Empirik həmçinin, səbəbiyyat haqqında mexaniki təsəvvürləri, sillogizmi tənqid edir və induktiv ümumiləşdinnələrin etibarsız olduğunu göstərirdi. Sekst Empirik məntiqi tədqiqatların təbiəti məsələsinə dair stoik-meqar məktəbinin daxilində gedən mübahisələri ətraflı şəkildə şərh edirdi. Onun fəlsəfəsində şərti mühakimələrin anlaşılması ifrat empirizm meyli ruhunda olmuşdur. Digər skeptiklər kimi, Sekst Empirik də siyasətdən və fəal ictimai fəaliyyətdən imtina olunmasını, hakim adət və ənənələrə tabeçiliyi tələb edirdi.

Təbabətdə Sekst Empirik özünü xəstəliklərin səbəbini axtarmaqdan imtina edən və tibb elmini dərmanların insan orqanizminə təsirinin müşahidəsi üzərində quran empiriklərə aid sayırdı. O, astronomiya ilə məşğul olurdu. Sekst Empirikin əsərləri qədim yunan filosoflarının təlimlərini öyrənmək üçün mühüm mənbələrdən biri ola bilər. Bu əsərlərdə Ksenofan, Heraklit, Parmenid, Demokrit və b. itmiş əsərlərindən sitatlar var. Antik dövrün fəlsəfi fikrinin öyrənilməsində onlardan istifadə faydalı olardı. Roma dövründə geniş yayılmış fəlsəfi təlimlərdən biri də Yeniplotonçuluq idi.

Yeniplotonçuluq antik platonçuluğun inkişafının son mərhələsidir. O eramızın III—V əsrlərində Roma imperiyasının mövcud olduğu son yüzilliklərdə inkişaf etmişdir. Yeniplotonçuluq antik dövrdə meydana çıxan sonuncu bütöv fəlsəfi cərəyandır. Xristianlığın meydana gəldiyi sosial şəraitdə formalaşmışdır. Antik dövrün sonrakı digər irrasionalist fəlsəfi cərəyanları kimi yeniplatdnizm də özündən əvvəlki fəlsəfi təfəkkürə xas olan ra- sionalizmdən imtinanın müəyyən təzahürüydü. O, Roma imperiyasının düşdüyü sosial çıxılmazlığa və sosial münasibətlərin artmaqda olan dağılmasına göstərilən səciyyəvi refieksiya idi.

Yeniplatonçuluğun tarixi inkişafını üç mərhələyə bölmək olar: əvvəlcə o, mahiyyətcə yalnız elmi nəzəriyyə kimi təqdim olunur; ikinci mərhələdə politeizmin sistemli ilahiyyatı şəklində özünü göstərir. Bu dəfə o, açıq-aşkar xristianlıqla ziddiyyət təşkil edir. Nəhayət, üçüncü mərhələdə uğursuzluğa düçar olduqdan sonra, ümumiyyətlə, bütün yunan fəlsəfəsinin sxolastikcəsi- nə birləşdirilməsinin təzahürünə çevrilir. Bu üç mərhələ İskən- dəriyyə, Suriya və Afina məktəbləri adlandırılır. Onların da ən görkəmli nümayəndələri Plotin, Yamblix və Prokl olmuşlar.

PLOTİN

Yeniplatonçuluğun banisi Plotin (205—270) hesab edilir. O, Misirdə anadan olmuşdur. Fəlsəfi təhsilini İskəndəriyyə- də, məşhur Ammoni Sakkasdan almışdır. Daha sonra Şərqdə dini-elmi araşdırmalarla məşğul olmaq məqsədilə imperator Qordianm İran səfərində iştirak etmişdir. Təxminən, 244-cü ildən 270-ci illərə qədər Romada müəllim kimi fəaliyyət göstərmişdir. Plotinin şagirdləri arasında Amelinin, xüsusən də onun əsərlərinin naşiri Porfırinin adları çəkilir. Plotin hesab edirdi ki, bütün mövcudatm əsasında fövqəlhissi, fövqəltəbii, ilahi prinsip durur. Plotin üçün Tanrı ilkin, bütün ziddiyyətlərin föv- qündə duran, heç bir tərifə uyğun gəlməyən, tamamilə izahedilməz ibtidai varlıqdır. Mütləq vəhdət kimi o, həm bütün ziddiyyətlərdən, həm də təfəkkür və varlıqdan yüksəkdə durur.

Odur ki, onu yalnız nisbi şəkildə bəşəri məqsəd, bəşəri qüvvə saf, substratsız yaradıcı fəaliyyət göstərən qüvvə kimi xarakterizə etmək olar. Bu mənada Tanrı zəruri olan dərəcədə əbədidir. Zamanın şəraitindən asılı olmayaraq, özü-özündən bir dünya yaradır. O, bütün yaradılanlarda mövcud olsa da, bu topludan ayrı və fərqlidir. Tanrı əbədi olaraq özü-özündən qərarlaşır.

Əşyaların rəngarəngliyini də özündən doğurur. Lakin bunun nəticəsində heç də parçalanmır və öz varlığından heç nə vermir. Dünya Tanrının emanasiyası nəticəsində meydana gəlir. Dünya yaranan zaman Tanrı parıltısını zülmətin dərinliklərinə yönəldən işıq kimi dəyişməz olaraq qalır. Bütün yarananlar hamısı işıq. Tanrının əzəmətinin inikası kimi büruzə verir. İşıq zəiflədikdə dünya tədricən qaranlıqlaşır, nəhayət, tam zülmətlə nəticələnir.

Plotonin fikrincə ilahi varlıqdan gələn şüalanma üç əsas mərhələ üzrə inkişaf edir: birinci mərhələ ruhdur. Təkcənin nümunəsi olan ruh özündə ikili prinsipə malikdir. Çünki hər bir fikir özündə subyekt və obyekt, əqli fəaliyyət və düşünülmüş məzmun kimi əkslikləri əhatə edir. Beləliklə, Tanrıdan axıb gələn ruh vahid, özü-özünə aid olan intuitiv fəaliyyətə malikdir. Lakin bununla belə, o, əşyaların bütün rəngarəngliyini, ideyaları, tək- varlıqların ilk surətlərini özündə əks etdirir.

İkinci mərhələ candır. Canın ruha münasibəti, ruhun təkcəyə münasibəti kimidir. Can işıq səltənətinə aid olsa da, zülmətin sərhəddində yerləşdiyindən, onda iki tərəfi fərqləndirmək lazımdır; təkcəni və bölü- nənliyi, yaxud yuxarını və aşağını. Bu, ilk növbədə, dünyəvi cana aiddir.

Plotin onu iki qüvvəyə bölür: onlardan yalnız aşağı olanı /təbiət/, birbaşa yaradıcı qüvvə kimi, ilk dəfə olaraq bəşəri cism yaradır və onda məskunlaşır. Lakin dünyəvi canla nəticələnən ayrı-ayrı canlarda da həmin fərqlər mövcuddur. Yer üzündəki mövcudiyyatma qədər səadət içində olan, ölümdən sonra isə əməllərindən asılı olaraq, bu və ya digər metempsixo- za məruz qalan can aşağı candan fərqləndirilməlidir. Üçüncü mərhələ materiyadır. Plotin deyirdi ki, işıq zəifləyərək, zülmətə çevrildiyi kimi ilahi varlığın buraxdığı şüalar da nəticədə materiyaya çevrilir. Plotin fəlsəfəsində materiya Tanrıya münasibətdə müstəqilliyə malik deyil.

Plotin yazır ki, o şey həqiqətən mövcuddur ki, o ilahidir və xeyirdir. Şər isə yalnız mövcud olmayana məxsusdur. İşığın zülmət içində itib-getməsi qaçılmazdır və canlar da eyni qaçılmazlıqla materiyanı doğurmalı və yaradıcı qüvvə kimi ona daxil olmalıdır. Bu səbəbdən də hissi hadisələr dünyası da can kimi əbədi mövcuddur. Bütün bunlardan aydın olur ki, Plotin təbiətə təkcə teoloji baxımdan deyil, həm də sehirlə bağlı baxışlarla yanaşır. O qeyd edirdi ki, hər cür mövcudluq canın fəaliyətidir. Saf dünyəvi candan tanrılar və səma cismlərinin ruhlan, təbiətdən isə iblislər doğur. Plotin fəlsəfəsində təbiətin hər hansı bir şəkildə araşdırılmasına yol verilmir, istənilən etiqad və mövhumatçılığa geniş yer verilir. Ploti- nin davamçılarından Porfırinin adını çəkmək olar.

PORFİRİ

Porfiri (təx. 232—304) Tirdə anadan olmuşdur. Sonra Romaya gələrək Plotinə qoşulmuş və onun sadiq şagirdinə çevrilmişdir. Plotinin təliminin şərhindən, müdafiəsindən başqa Porfıri, əsasən. Platon və Aristotelin əsərlərinin təfsiri ilə də məşğul olmuşdur. O, məntiq elmini xüsusilə fərqləndirirdi. Porfırinin dövrümüzə qədər gəlib çatan “Kateqoriyalara giriş” əsəri orta əsrlərdə son dərəcə böyük əhəmiyyət kəsb etmişdir. Bundan başqa Plotinin Porfıri tərəfindən yazılan və əsərlərinin külliya- tma daxil olan tərcümeyihalı da dövrümüzə qədər gəlib çatmışdır. Porfıri məntiq problemlərinin araşdırılmasına da diqqət yetirmişdir. Onun “Aristotelin kateqoriyalarına giriş” əsəri buna bariz nümunədir. Həmin əsər ümuminin real şəkildə mövcud olması barədə mübahisələrin əsasını qoydu. Plotinin mistik təlimini digər iki neoplatonik məktəb davam etdirmişdir.

Bunlardan biri Suriya məktəbinin banisi və ən görkəmli nümayəndəsi Yamblix, digəri isə Afina məktəbinin nümayəndəsi Prokl idi.

YAMBLİX

Yamblix (in əsrin sonu — IV əsrin əvvəlləri) Suriyada doğulmuşdur. Porfırinin şagirdi olmuş, Plotinin fəlsəfəsindən mücərrəd politeizm ilahiyyatının təməli kimi istifadə etmişdir. Bu ilahiyyat qədim dinlərin bütün kultlarmı birləşdirmək, bununla da dini hərəkatı tamamlamaq, oradan da xristianlığı kənarlaşdırmaq vəzifəsini qarşıya qoymuşdur. Yamblixin alovlu davamçıları Asinsli Feodor, Efesli Maksim, imperator Yulian və onun dostu Sallyusti, nəhayət, əzabkeş qadın Hipatiya olmuşlar.

Yamblix ilahiyyatında fəlsəfi baxımdan heç bir yeni nöqteyi- nəzər olmamışdır. Söhbət anlayışlardan ibarət olan qurumdan getdiyindən onun metafizikası və etikası da tamamilə plotinvari səciyyə daşıyırdı. İlahiyyatçı üçün bu kifayət etmirdi. Ən müxtəlif etiqadların qarışdırıldığı ölkədə anadan olan (xristian qnosisi də bu qarışıqdan doğub) Yamblix Plotin fəlsəfəsini dini zəmində əsaslı surətdə dəyişdirmək istəyirdi.

O, deyirdiki günahkar adam mənəvi-dini vəzifələri icra edərək misteriyalar- dan və kultun bütün fantastik əməllərindən istifadəni mütləq saydığı kimi, yeniplatonçuluq metafizikası da ona yalnız alleqorik açıqlamalar yolu ilə bütün dinlərin tanrılarının surətlərini aralıq mərhələlərdə yerləşdirmək üçün xidmət göstərirdi. İnsan canı ilə Tanrı arasında belə mərhələlərin mövcudluğunu məhz Plotin bəyan etmişdi. Lakin fantastik panteonun yerini tapmaq üçün 0, həmin aralıq üzvlərin sayını əhəmiyyətli dərəcədə artırmalı idi. Bu tanrılar dünyasını sistemləşdirmək üçün Yamblix ən yaxşı çıxış yolunu Pifaqorun rəqəmlər sxemində tapdı.

Qədim dinlərin fəlsəfi cəhətdən yenidən bərpası sahəsindəki bu uğursuzluq yeniplatonçuluğu elmi araşdırmalara üz tutmağa məcbur edirdi. Araşdırmaların mərkəzi yenidən Afina oldu. Afinah Plutarx, onun şagirdləri Sirian və Girokl Platon və Aristoteli öyrənməyə başladılar. Həmin məktəbin əsas nümayəndəsi olan Prokl isə yunan mücəiTəd fəlsəfəsinin tarixi məzmununu dialektik baxımdan sistemləşdirməyə cəhd göstərirdi.

PROKL

Prokl (410-485) Afina yeniplatonçuluğunun digər bir məktəbini təqdim edirdi. Onun yaradıcılığına müəyyən mənada yeniplantoçuluq fəlsəfəsinin tamamlanması və sistemləşdirilməsi kimi baxmaq olar. Prokl Plotin fəlsəfəsini tam şəkildə qəbul edirdi. Bundan əlavə, o, Platonun dialoqlarının çapma nail olur, onlara təfsir verir, özünün şərhlərində isə orijinal müşahidə və qənaətlərini açıqlayırdı. Proklun şəxsiyyətinin səciyyəvi cəhəti mifoloji fantaziyanın anlayışların quru formalizmi ilə birləşdirilməsi, sonsuz etiqad istəyinin bu anlayışlarla dialektikcəsinə kombinasiya edilməsi istedadı ilə bağlıydı.

O, Yamblix qədər ilahiyyatçı olsa da, öz təlimi üçün fəlsəfi sxem yaratmış, onu son dərəcə dəqiqliklə, ən kiçik təfərrüatlarına qədər inkişaf etdirə bilmişdir. O, öz təliminin məzmununu həm nüfuzlu ellinlərdən, həm də barbarlardan əxz etmişdi. Etikada isə böyük filosoflara, xüsusən. Platon, Plotin və Yamblixə üz tutmuşdu.

Prokl bütün misteriyalarla tanış olurdu. O, uşaqlara məxsus mövhumatçılıqdan da bəhrələnirdi. Qavradığı bütün ideyalara öz ümumi sistemində müəyyən yer ayırmaymca sakitləşmirdi. Fəlsəfə və din tarixində Prokl bütpərəstliyin əsl sistemləşdiricisi, ellinizmin sxolastı kimi tanınmışdı. Onun sisteminin aparıcı qayəsi yeniplatonçularm ümumi vəzifəsinin mücərrəd ifadəsini əhatə edirdi. Prokl tək olanın çoxluğa doğru inkişafını və çoxluğun tək olana qayıtmasını anlaşıqlı etmək, açmaq istəyirdi. Onun fəlsəfəsində müxtəlif hərəkətlər özünün tək olan səbəbinə bənzəyir. Lakin eyni zamanda da ondan fərqlidir; onun daxi- lindədir və ondan kənara çıxır.

Bu ziddiyyət isə onunla aradan qaldırılır ki, məhz bənzər olduqları üçün ayrılan hər bir şey özünün səbəbinə qayıtmağa can atır. Beləliklə, bu üç məqam: tərkibində olma, kənarlaşma və qayıtmağa canatma istənilən mövcudluğun zəruri məqamlarıdır. Həmin fikir Plotinin də dünyagörüşünün əsas cəhəti idi. O bura belə bir prinsipi də əlavə etmişdi ki, qayıdışda kənarlaşma zamanı keçilən mərhələlər təkrarlanır. Prokl isə zorakı dialektikanın köməyilə bu üçpilləli sxemi dünyanın inkişafının ayrıca götürülən hər bir mərhələsinə tətbiq edir və onu özü-özündə ən xırda şaxələrinə qədər təkrarlamağa məcbur edir. Bu zaman onun metafizik ilahiyyatının hər bir obrazı üç digər obraza parçalanır, onlardan hər biri elə həmin dialektik taleyə məruz qalır və i..

Prokl dünyanın Tanrıdan təşəkkül tapmasını triada zəncirlər sistemi şəklində təsəvvür edir. Belə ki, həmin zəncirdə ümumidən fərdiyə, sadədən mürəkkəbə, mükəmməldən qeyri- mükəmmələ keçid baş verir. O da hər şeydən öndə ilkin vəhdəti, ilkin xeyri görür. Bu da bütün təriflərin fövqündə durur. O fikirlər tamamilə izah olunmazdır. Yalnız sözün qeyri-ciddi mənasında vahid, xeyir, səbəb adlandırıla bilər. Prokl buradan ilk növbədə, məhdud, lakin bizim idrakımız üçün qeyri-müəy- yən sayda olan vahidlər əldə edir. Bunlar özləri də dərk edilə bilməyən olduqlarından və varlıq, həyat, şüurun fövqündə dayandıqlarından dünyaya təsir göstərən tanrılardır.

Antik yunan və Roma fəlsəfi təlimləri haqqında söylədiyimiz fikirləri yekunlaşdırarkən qeyd etmək lazımdır ki, bu təlimlər qədim dünyanın fəlsəfi fikrinin inkişafının yüksək pilləsidir. Qədim yunan və Roma fəlsəfəsinin ən böyük tarixi əhəmiyyəti bəşəriyyətin fəlsəfi fikrinin sonrakı inkişafına həlledici təsir göstərə bilən mühüm problemlərin irəli sürülməsidir.

Heç kəs üçün sirr deyildir ki, antik fəlsəfə bəşəriyyətin mədəni inkişafında önəmli rol oynamışdır. Qədim 3oınan və Roma filosoflarının mütərəqqi ideyaları bir çox əsrlər boyu yaşamış; elm və fəlsəfəsinin inkişafına səmərəli təsir göstənrıişdir. Qədim yunanların, romahlarm fəlsəfi təlimlərinin öyrənilməsinin böyük əhəmiyyətə malik olması da elə məhz bununla izah edilir.

Qədim yunan və romahlarm təfəkkürünün səmimiliyi və müəyyən mənada, sadəliyi fəlsəfə yaranan gündən indiyədək onun İnkişafını müşayiət edən ən mühüm problemlərin mahiyyətini başa düşməyə, daha asan anlamağa kömək göstərir. Dünyagörüşlərindəki toqquşmalar və mübarizələr antik dövr təfəkküründə ondan sonrakı dövrlərə nisbətən daha aydın formada öz əksini tapır.

Antik dövr fəlsəfəsi fəlsəfənin və inkişafda olan xüsusi elmi biliklərin qarşılıqlı əlaqəsini kifayət qədər əyani şəkildə açıqlamaq üçün böyük əhəmiyyətə malikdir. Fəlsəfə antik cəmiyyətin bütün mənəvi həyatına nüfuz edir. O, antik mədəniyyətin birləşdirici amilidir. Antik fəlsəfi təfəkkürün zənginliyi, problemlərin qoyulması və həll edilməsi sonrakı minilliklərin fəlsəfi fikrinin bəhrələndiyi mənbə oldu. Antik Yunanıstan və Roma şəraitində ən müxtəlif idealist fəlsəfi cərəyanlar geniş yayılmışdı.

Bu dövrdə fəlsəfə dinlə sıx ittifaqda olmaqla yanaşı, həm də bir sıra məsələlərdə bilavasitə dinə və mistikaya çevrilirdi. Yunanıstan və Romada Şərq mistikaları — dini təlimləri yayılırdı. Epikür materialist fəlsəfəsinin, İskəndəriyyə elminin əldə etdikləri nailiyyətlər platonçular və pifaqorçularm idealizmi ilə sıx bağlı olan astrologiya, demonologiya kimi istiqamətlərlə qarşı- qarşıya qoyulurdu.

Eramızdan əvvəlki son yüzilliklərdə Yunanıstan və Romada Şərq dinləri geniş yayılırdı. Bütün bunlar orta əsrlər Qərbi Avropa fəlsəfəsinin formalaşmasına çox böyük təsir göstərmişdir. Bu barədə sonrakı fəsillərimizdə danışılacaqdır.

loading...

Bunlarıda bəyənə bilərsiniz ...