SEVGİ – İNSAN MÖVCUDLUĞU PROBLEMİNƏ CAVAB KİMİ

Sevgi nəzəriyyəsi – insan nəzəriyyəsi, insan mövcudluğundan başlamalıdır. Düzdür, biz sevgini, daha doğrusu, sevginin ekvivalentini artıq heyvanlarda aşkar edirik, onların bir-birinə bağlılığı daha çox onların instinktiv təbiətinin bir hissəsidir; insanlarda isə bu instinktlərin yalnız qalıqları fəaliyyət göstərir.

İnsan mövcudluğunda aşkar bir şey vardır ki, bu da onun heyvan aləmindən, instinktiv adaptasiya sferasından çıxması, təbiət sərhədlərini tərk etməsidir.

SevgiYenə də bir dəfə oradan ayrıldıqdan sonra insan bir daha geri qayıda bilməz; o, bir dəfə cənnətdən, yəni təbiətlə ilkin vəhdət və birlik vəziyyətindən qovulub və əgər geri qayıtmaq istəsə də, mələk odlu qılıncı ilə onun qarşısını kəsərdi.

loading...

İnsan ancaq irəli getməli, öz şüurunu inkişaf etdirməlidir, yeni harmoniya, həmişəlik itirilmiş bəşəriyyət öncəsi harmoniya əvəzinə.

İnsan nəsli, həmçinin ayrıca fərd kimi doğulanda, instinktlərin müəyyən olduğu müəyyən situasiyadan, qeyri-müəyyən, aydın olmayan, açıq olmayan situasiyaya düşə­cək­dir. Müəyyənlik ancaq keçmişə münasibətdə mövcuddur, gələcəyə münasibətdə isə aydın olan bir şey varsa, o da vaxtsa ölümün gələcəyidir.

İnsan şüura malikdir, o özünü dərk edən həyatdır. O özünü, yaxınını, öz keçmişini və gələcəyinin imkanlarını dərk edir. Özünü ayrıca varlıq kimi dərk, öz həyatının qısalı­ğı­nın, öz istəyi ilə doğulmadığı və istəyinin əksinə olaraq bi­lə­cə­yi, sevdiyi insanlardan əvvəl və ya onların özündən əvvəl ölə biləcəyi ehtimalı öz tənhalığı və təcrid olunması, təbiət və cəmiyyət qüvvələri qarşısında acizliyinin dərki – bütün bun­lar onun onsuz da özgələşmiş, başqaları tərəfindən «oğur­lanmış” mövcudluğunu həbsxanaya çevirir.

Əgər o, bu həbsxanadan xilas olsa, oranı tərk edib və ya digər forma­da insanlarla, ətraf aləmlə qovuşa bilməsəydi, o şüurunu iti­rərdi.

Özgələşmə hissi narahatlıq doğurur, o bütün növ narahatlığın mənbəyidir. Ayrı düşmək – öz həyati qüvvəni istifadə etmək imkanından məhrum olmaq deməkdir. Ayrı düşmək – aciz olmaq, dünyaya – predmet və insanlara aktiv yi­y­ələnməkdən məhrum olmaq deməkdir, bu o deməkdir ki, dünya məni tapdalaya bilər, mən isə bu halda o müqavimət gös­tərmək iqtidarında deyiləm.

Beləliklə, ayrı olmaq gərgin na­rahatlıq mənbəyidir. Bundan başqa, o, utanc və günahkar­lıq hissi doğurur. Ayrılıqla bağlı utanc və günah hissləri ba­rədə narahatlıq hissi Adəm və Həvva haqqında İncildən bir hekayədə özünə yer tapmışdır.

Adəm və Həvva “Xeyir və Şərin” dərki ağacı”nın meyvəsindən dadıb itaətsizlik göstərdikdən sonra (hələ ki, xeyir və şər, itaətsizlik azadlığı yoxdur), insan olub təbiətlə ilkin heyvani harmoniyadan ayrıldıqdan – yəni, onların bir insan varlığı kimi doğuluşundan sonra – onlar “çılpaq olduqlarını gördülər və utandılar”.

Biz bunun kimi qədim və sadə bir əfsanənin XIX əsrə xas olan utancaqlıq haqqında olması fikrini təxmin etməli və burada əsas utanc verən şeyin onların cinsi orqanlarının yad baxışlara açıq olması hesab etməliyikmi? Yəqin ki, yox.

Bu tarixçəsini Viktorian dövrünün ruhunda anlasaq, onda onun əsas fikrini itirmiş olarıq. Bizə elə gəlir ki, onun əsas məzmunu bundan ibarətdir: kişi və qadın özlərini və bir-birlərini dərk etməyə başlamazdan son­ra, onlar müxtəlif cinsə mənsub olduqdan özlərinin müxtəliflik və ayrı olmalarını dərk etdilər.

Lakin bunu başa düşdükdən sonra, onlar bir-birlərinə yad oldular, ona görə ki, hələ bir-birini sevməyi öyrənməmişdilər. (Bu elə Adəmin bütün olanlarda Həvvanı müqəssir bilməsi və özünü müdafiə etməsindən görünür).

Məhəbbətdə qovuşma olmadan insan ayrılığının dərki utanc, eləcə də günah və həyəcan mən­bəyidir. Beləliklə, insanın ən vacib tələbatı zalımsızlığın həbs­xanasını tərk etmək, tənhalığının öhdəsindən gəl­mək­dir. Bu məqsədə aparan yolda insanın uğursuzluğu ağlının iti­rilməsinə gətirib çıxarır, ona görə ki, tam bir təcridolma qar­­şısında qorxuducu dəhşət yalnızca insanın dünyadan radikal ay­rıl­ma­sı ilə aradan qaldırıla bilər, əgər insanın ayrı düşdüyü xa­rici aləm daha mövcud deyilsə, təcridolunma hissi də yox ol­ur.

Bütün zamanlar, bütün mədəniyyətlərdə insan qarşısında yenə bir sual durur: ayrılıq hissini necə aradan qaldırmalı, özünün fərdi həyat sərhədlərini aşaraq, vahidliyi necə əldə etməli? Bu sual həm primitiv insan, həm sürülərinin qayğısına qalan çoban, misirli kəndli, funikiyalı tacir, romalı əsgər, orta əsr keşişi, yapon samurayı, həm də müasir gözətçi və fabrik işçisi üçün elə eyni mənanı verirdi. Sual eyni qalır, ona görə ki, onun mahiyyəti də eyni qalır; bu insan situasiyası, insan mövcudluğunun şərtləridir. Cavablar müx­təlifdir.

Bu suala cavab olaraq, heyvanlara səcdə etmək, in­sanları qurban gətirmək, hərbi işğal aparmaq, var-döv­lə­tin sahibi olmaq, tərki-dünyalığa qurşanmaq, Allahı sev­mək, insanı sevmək olar. Cavabların çox olmasına baxmayaraq – onların cəmi elə insan tarixidir – onlar saysız deyildir. Ək­sinə, işin mahiyyətinə aidiyyatı bir o qədər olmayan xırda fərqləri nəzərə almasaq, onda razılaşaq ki, insanın yaşa­d­ığı müxtəlif mədəniyyətlərdə verilmiş və verilə biləcək ca­vab­ların məhdud sayı mövcuddur. Din və fəlsəfə tarixi bu ca­vab­ların tarixi, onların müxtəlifliyi, eyni zamanda da məh­dud­lu­ğunun tarixidir.

Cavab müəyyən dərəcədə insan tərəfindən əldə olunmuş fərdiyyətlilik səviyyəsindən asılıdır. Körpənin “mən”i ar­­tıq inkişaf edib, lakin hələ çox zəifdir, o, anası yanında olar­­kən “ayrılma” hissini keçirmir. Bu hissdən onu anasının fi­ziki varlığı, onun sinəsi, bədəni qoruyur. Uşaqda özünün ay­rıcalığı və fərdiliyi his­si inkişaf etdikdə onun üçün anasının varlığı artıq kifayət etmir və ayrılıq hissi aradan qaldıran di­gər yollarına ehtiyac yara­dır.

Oxşar olaraq insan nəsli hələ öz körpəliyində təbiətlə vəh­dət hiss edirdi. Torpaq, heyvanlar, ağaclar hələ də in­san alə­­mini təşkil edirdi. O, özünü heyvanlarla vəhdətləndirirdi, bu, özünü heyvan maskaları geyinməsində, heyvan tote­minə və heyvan – Allahlara ibadətində biruzə verir. Lakin in­san nəsli bütün bunlarla əlaqəsini kəsdikcə, təbii aləmdən uzaq­laşdıqca, onda yalqızlıq hissinin aradan qaldırılmasının yeni yollarını axtarmağa tələbat ya­­ranırdı.

Bu məqsədə nail olmanın bir yolu orgiastik vəziyyətlərin bütün növləridir. Bu, trans formasında ola bilər, bu vəziy­­yətə insan ya özü-özünü salır, ya da narkotiklərin köməyilə düşür. Primitiv tayfaların bir çox ritualı problemin bu yolla həllini nəzərdə tuturdu. Trans, ekzaltasiya vəziyyətində, xarici aləm, onunla birlikdə isə ondan ayrılma hissi də yox olur.

Problemin bu cür orgiastik həlli ilə sıx bağlı olan və çox vaxt qarışdırılan seksual həyəcanı göstərmək lazımdır. Seksual təminat müəyyən narkotiklərin təsirini xatırladan hal törədə bilər. Kollektiv seksual orgiya mərasimləri bir çox primitiv ayinlərin bir hissəsi olurdu. Belə təəssürat oya­nır ki, orgiastik həyəcandan sonra insan müəyyən vaxt ər­zində onun ayrıcalığından doğan bədbəxtlik hissindən qur­tulur. Təd­ricən həyəcanlı gərginlik yenidən artır və ritualın təkrar yerinə yetirəndən sonra keçir.

Nə qədər ki, bu orgiastik hallar tayfanın ümumi prakti­­kasıdır, onlar həyəcan və günah hissi doğurmur. Bu cür hə­­rəkət etmək düzgün və hətta xeyirlidir, ona görə ki, bu ha­mı­nın getdiyi, əməl etdiyi, loğman və kahinlər tərəfindən xeyir-dua almış yoldur: deməli, utanc hissinə heç nə səbəb olmur. Lakin bu ümumi praktika ilə vidalaşmış mədəniyyət tər­kibində bir fərd bu yolu sevdikdə, iş tamam başqa yön alır. Qeyri-orgiastik məqəniyyət tərkibində fərdin seçdiyi for­­malar alkoqolizm və narkomaniyadır. Əksinə, kim ki, so­­sial cəhətdən düzgün qiymətləndirilən yolla gedir, adətən vic­­­dan əzabı və günah hissindən əzab çəkirlər.

Baxmayaraq ki, onlar tənhalıqdan qaçmağa cəhd edərək alkoqol və narko­tiklərdə sığınacaq tapırlar, bu orgiastik həyəcanlar keçdik­dən sonra bu hiss yenidən artır və onda bu sığınacağa da­ha tez-tez və intensiv şəkildə qayıtmağa tələbat yaradırlar. Problemin sek­sual-orgiastik həlli bundan az fərqlənir. Müəyyən mənada bu ayrılıq hissinin öhdəsindən gəlmənin və izolyasiya prob­leminə cavabın təbii və normal formasıdır.

İzolyasiya his­­sinin öhdəsindən gələ bilməyən bir sıra fərdlər üçün seksual təminat mənbəyi onları alkoqolizm və narkomaniyadan fərqli etmir. Bu yalqızlıq hissinin aradan qaldırılması yo­­lunda atılan çarəsiz addımdır, lakin nəticədə daha böyük tən­­halıq hissi yaranır, ona görə ki, sevgisiz seksual akt heç vaxt iki insanı ayıran “uçurumun üstündə körpü” ola bilməz. Ola bilər ki, çox qısa müddətə.

Orgiastik ittifaqın bütün formaları 3 əlamətlə xarakterizə olunur. Onlar güclü və ehtiraslıdırlar; onlar insanı bü­töv­lükdə həbs edir – həm ağlını, həm də bədənini; onlar keçici və dövrüdür. Onun əksini nəinki keçmişdə, həmçinin müasir dövrdə də insanlar tənəfindən seçilən birlik forması təş­kil edir; qrupa, onun ənənələrinə, praktika və inanclara uy­ğunlaşmaya əsaslanan birlik. Və burada da biz böyük fərq aşkar edirik.

Primitiv cəmiyyətdə qrup kiçikdir, o, öz aralarında qan qohumluğu və ərazi yaxınlığı ilə bağlı olanlardan ibarətdir. Mədəniyyətin inkişafı ilə qrup böyüyür; o, əvvəl kiçik şəhər-dövlətin, sonra böyük dövlətin vətəndaşlarının, kilsə nümayəndələrinin icmasına çevrilir. Hətta fəqir romalılar da qürurla “civis romanus sum” deyə bilirdilər. Roma və imperiya onun ailəsi, evi, onun dünyası idi.

Qrupla birləşmək həm də müasir qərb cəmiyyətə tənhalığın aradan qaldırılması üçün əsas vasitədir. Bu birlikdə fərd əhəmiyyətli dərəcədə özünü itirir, sərf edir, onun məqsədi sürüyə qarışmaqdır. Əgər mən yenə kiməsə oxşayıramsa, məni fərqləndirən hiss və fikirlərə malik deyiləmsə, vərdişlərimdə, geyimimdə və ideyalarımda qrupun obrazları ilə uyğunlamsa, deməli, mən qurtuldum, dəhşətli tənhalıq hissindən xilas oldum.

Uy­ğunlaşmanı stimullaşdırmaq üçün diktator sistemlər hədə-qorxu və güc, demokratik ölkələr isə təqlinetmə və təbli­ğatdan istifadə edirlər. Demokratik ölkələrdə uyğunlaşmamaq müm­kündür, əslində, tam itməyib, totalitar sistemdə isə itaətdən yalnızca nadir qəhrə­man və əzabkeşlər imtina edə bilərlər.

Bu fərqə baxmayaraq de­mok­­ratik sistemlər yüksək səviyyəli uyğunlaşma nümayiş et­di­rirlər. Axı, birlik istəyinə bir cavab olmalıdır və əgər, digər və ya daha yaxşı cavab yoxdursa, onda sürü halında bir­lik hakim mövqe tutur.

Yalnız qalmaq, heç kəsə bənzəmə­mək: sürüdən ayrılmaq qorxusunu yalnızca o adam başa düşə bilər ki, o birliyə ehtiyacın dərinliyini anlasın. Bəzən bu uy­ğunlaşa bilməmək qorxusu qeyri-konformist üçün qorxulu ol­mayan praktik təhlükələr qarşısında qorxu kimi rasionallaş­dırılır. Lakin əslində insanlar məcburi uyğunlaşmalı olduqlarından daha çox uyğunlaşmaq istəyirlər. Hər halda qərb demokratiyalarında bu daha çox özünü birüzə verir.

İnsanların çoxu hətta özünün uyğunlaşmaya olan tələbatını dərk etmir. Onlar belə bir illüziya ilə yaşayırlar ki, onlar öz ideya və meyllərinə əməl edirlər. Onlar orijinaldırlar və öz əqidələrinə öz təfəkkür, fikir proseslərinin nəticəsində gəlirlər – və bu, əgər onların ideyaları əksəriyyətin ideyaları ilə uyğundursa, bir təsadüfdür. Hamının razılığı onların ideyalarının düzgünlüyünün sübutudur.

Bir halda ki, müəy­yən fərdilik hiss etməyə ehtiyac vardır, bu ehtiyac əhə­miy­yətsiz fərqlərin köməyi ilə ödənilir: çanta və ya sviterdə inisiallar (imzalar), bank xəzinədarının adı ilə sərlövhə, demokratlar və ya əksinə, respublikaçılar partiyasına, Şrayners deyil, ELKS klubuna mənsubluq və s. fərdi fərqlərin ifadəsinə çevrilir. Reklam olunan “bu başqa cürdür” şüarı (it is different) fərqlənməyə olan patetik tələbatı göstərir, gerçəklikdə isə o, burada olduqca cüzidir.

Getdikcə artan bu fərqləri məhv etmək tendensiyası bərabərliyin anlanması və yaşanması ilə sıx bağlıdır. Dini kontekstdə bərabərlik o demək idi ki, biz hamımız Allahın övladlarıyıq, biz hamımız eyni insani-ilahi substansiyaya malikik, biz eyniyik. Bu həm də o demək idi ki, fərdlər arasında bütün fərqlərə hörmət edilməlidir, düzdür, biz vəhdət təşkil edirik, lakin, bu da düzdür ki, bizim hər birimiz unikal varlıqdır, özündə kosmosdur. Fərdin belə unikallıq ide­yası, məsələn, Talmudda öz əksini tapmışdır: “hətta bir hə­ya­tı xilas etmək, elə bil ki, bütün dünyanı xilas etmək kimi­dir; hətta bir həyatı məhv etmək, elə bil ki, bütün dünyanı məhv etmək kimidir”.

Bərabərlik, fərdiliyin inkişafı şərti kimi həm də Qərb maarifçilik fəlsəfəsində özünə yer tapmışdır. Onun mənası (Kant tərəfindən daha aydın formulə edil­mişdir) bundan ibarət idi ki, heç bir insan heç bir halda digər bir insanın məqsədlərinin vasitəsi ola bilməz. Bütün insanlar bərabərdir, bir halda ki, onlar məqsəddir və yalnızca məqsədlərdir və heç bir halda bir-biri üçün vasitə deyildir.

Maarifçilik ideyalarına əməl edərək müxtəlif məktəblərin sosialist mütəfəkkirləri bərabərliyi, istismarın, yəni insanın insan tərəfindən istifadəsinin, bu istifadənin qəddar və ya “insani” olmasından asılı olmayaraq ləğv olunması kimi başa düşürdülər.

Müasir kapitalist aləmində bərabərlik anlayışı dəyişilib. Bərabərlik dedikdə avtomatların – fərdilikdən məhrum olunmuş insanların bərabərliyini başa düşürlər. Bərabərlik bu gün “birlik”dən” çox “vəhdət” mənasını verir. Bu, abstraksiyaların, eyni iş yerində işləyən, oxşar əyləncələrə malik, eyni qəzetləri oxuyan, eyni hiss və ideyalara malik insanların vəhdətidir. Bu halda, bəzən təriflənən, bizim müəyyən mütərəqqi inkişafımızın bəzi əlamətlərinə, məsələn, qadınların bərabərliyinə müəyyən skeptisizmlə baxmaq lazım gəlir.

Mənim qadınların bərabərbiyinə qarşı çıxış etmədiyimi deməyə ehtiyac yoxdur: lakin, bu bərabərliyə can atmanın müsbət aspekti heç kəsi yanıltmamalıdır. Bu, fərqlərin aradan qaldırmasına olan ümumi canatmanın bir hissəsidir. Bərabərlik baha başa gəlir: qadın bərabər olur ona görə ki, o, kişidən fərqlənmir. Maarifçilik fəlsəfəsinin l’ame ne pas de sexe – ruhun cinsi yoxdur – müddəası ümumi praktikaya çevrildi. Cinslərin qütbi əksliyi yox olur, onunla bərabər, bu qütbliyə əsaslanan erotik məhəbbət də itir.

Qadın və kişi əks qütblər kimi bərabər deyil, oxşar olmuşlar. Müasir cəmiyyət qeyri-fərdiləşməmiş sevgi idealını təbliğ edir, ona görə ki, bir-birinə oxşayan insan atomlarına ehtiyac duyur, onları kütləvi aqreqatda fəaliyyət göstərən funksiyaya çevirir: hamı eyni əmrlərə tabe olsun və bu zaman hər kəs əmin olsun ki, öz istəklərinə uyğun olaraq hərəkət edir. Müasir kutləvi istehsal məmulatların standartlaşdırılmasını tələb etdiyi kimi, sosial proseslərdə insanların standartlaşdırılmasını tələb edir və bu standartlaşma “bərabərlik”adlanır.

Uyğunlaşma vasi­təsilə birləşmə güclü və səs-küylü olmur, o, sakit həyata ke­çi­rilir, şablonla diktə olunur və bu səbəbdən də çox vaxt yalnızlıq həyəcanını boğmaq üçün kifayət etmir. Alkoqolizm, narkomaniya, erotomaniya və intihar halları müasir Qərb cəmiyyətində uyğunlaşmanın bu nisbi uğursuzluğunun əla­mətləridir. Bundan başqa, problemdən bu çıxış yolu, bədən deyil, əsasən, ağıla toxunur, ona görə də problemin or­giastik həlli ilə heç bir müqayisəyə gəlmir.

Sürü konformizminin an­caq bir üstün cəhəti vardır: o, sabitdir, müntəzəm de­yil­dir. Fərd uyğunlaşma obrazına 3-5 yaşında yiyələnir və ar­tıq daha heç vaxt sürü ili əlaqəsini itirmir. Hətta dəfn məra­simi belə insan tərəfindən özünün son, əhəmiyyətli sosial işi kimi qəbul edilir, nümunəyə uyğun olaraq həyata keçirirlər.

Yalqızlıqdan doğan həyəcandan xilas yolu olan uy­ğun­laşmaya əlavə olaraq müasir həyatın digər faktorunu nəzərə almaq lazımdır: bu işin şablonu və əyləncə şablonunun roludur. İnsan, necə deyərlər, “doqquzdan beşə kimi” işçi ordusu və ya klerk və idarəedicilərin bürokratik ordusunun bir hissəsinə çevrilir. Onun təşəbbüsü azdır, onun vəzifələri möv­cud işinin təşkili ilə müəyyən olunub və hətta yuxarı və aşağı pil­lədə duranlar arasında cüzi fərq vardır. Onlar hamısı müəy­yən olunmuş sürət və tərzdə, təşkilatın strukturu ilə müəyyən olunmuş məsələləri həll edirlər.

Hətta, onların hissləri də müəyyən olunub: səbr, çeviklik, etibarlılıq, şəxsi ləyaqət hissi və başqa insanlarla problemsiz əlaqəyə girmək bacarığı. Əyləncələr də müvafiq olaraq oxşardır, lakin elə də sərt deyil. Kitablar, kitab klubları, film və tamaşalar reklama pul verən kinoteatr və teatr sahibləri tərəfindən seçilir. İstirahət də e: bazar günü  avtomobil gəzintisi, televizor qarşısına yığılma, kart oyunu, dostların yığıncağı.

Doğulandan ölənə kimi, şənbədən şənbəyə, səhərdən axşama kimi – həyatın bütün təzahürləri əvvəldən müəyyən olunub və şablona tabedir. Şablonun toruna düşən adam insan olduğunu, unikal fərd, ümidlər və məyusluqları, kədər və qorxu, sevmək həvəsi və yalqızlıqdan məhv olma vahiməsi ilə həyatı yaşamaq, həyata bir dəfə gəlmək şansı verilən, vahid olduğunu necə yaddan çıxarmaya bilər?

Birlik əldə etmənin üçüncü yolu yaradıcılıq fəaliyyətində, artist və ya usta olmaqdadır. Yaradıcı işin istənilən növündə insan özünü xarici aləmi reprezentasiya edən materialı ilə birləşdirir. Zərgər qiymətli əşya yaradarkən, kəndli öz buğdasını yetişdirərkən, rəssam tablo çəkərkən, yaradıcı fəaliyyətin bütün növlərində yaradıcı və onun predmeti nə isə bir vəhdətə çevrilir, yaradıcılıq prosesində insan özünü aləmlə birləşdirir.

Lakin, bu, ancaq yaradıcı əmək üçün – özümün planlaşdırdığım, istehsal etdiyim, əməyimin nəticəsini gördüyüm əmək üçün doğrudur. Sonsuz konveyerdə işləyən klerkin müasir iş prosesində əməyin bu birləşdirən xüsusiyyətindən çox az şey qalıb. İşçi, maşının və ya bürokratik təşkilatın əlavəsinə çevrilib. O, artıq özü olmaqdan çıxıb – deməli, birlik üçün yer qalmayıb.

Yaradıcı fəaliyyətdə əldə edilən birlik şəxsiyyətlərarası deyil: orgiastik birlikdə əldə edilən birlik keçicidir; uy­ğunlaş­ma ilə əldə edilən birlik isə sadəcə yalançı birlikdir. De­mə­li, onlar mövcudluq probleminə tam cavab vermirlər. Tam cavab – şəxsiyyətlərarası birliyin, digər insanla birləşmə­­nin əldə olunmasında, sevgidədir.

Şəxsiyyətlərarası birlik istəyi insanın ən böyük səyidir. Bu daha fundamental meyl olub, cəmiyyət, ailə, tayfa, insan nəslinin nümayəndələrini birgə qalmağa, birliyi saxlamağa məc­bur edir. Onun əldə olunmasında uğursuzluq ağıl­sızlığa və ya məhvə – özünün və digərlərinin məhvinə gə­tirib çıxarır. Sevgisiz bəşəriyyət bir gün belə mövcud ola bil­məzdi.

Bununla belə əgər biz şəxsiyyətlərarası ittifaqı sevgi adlandırırıqsa, biz ciddi çətinliklə üzləşirik. Birləşmə müxtəlif yollarla əldə oluna bilər və bu fərqin əhəmiyyəti sevginin müxtəlif formalarına xas olan ümumiliyin əhəmiyyətindən heç də az deyil. Onların hamısı sevgi adlanmalıdırmı? Yoxsa, biz “sevgi” sözünü Qərb və Şərqin keçmiş 4 min illik tarixinin ən möhtəşəm, humanist din və fəlsəfə sistemlərində ideal qiymətə malik olan xüsusi növ birlik formasına aid etməliyik?

Bütün semantik problemlərdə olduğu kimi, cavab ancaq sərbəst ola bilər. Bizim sevgidən danışarkən, hansı birlik növunu nəzərdə tutduğumuzu bilməyimiz vacibdir. Biz sev­gi haqqında mövcudluq probleminə yetkin cavab kimi, yoxsa, sevginin simbiotik birlik adlana biləcək qeyri-yetkin formaları haqqında danışırıq. Növbəti səhifələrdə mən ancaq birinci formanı sevgi adlandıracağam. “Sevgi”nin müzakirəsinə isə sonuncudan başlayacağam.

Simbiotik birlik öz bioloji modelini hamilə ana və ata arasındakı münasibətlərdə tapır. Onlar iki müxəlif varlıq və eyni zamanda nəsə vəhdətdirlər. Onlar bir yerdə (sym-biosis) yaşayırlar, onlar bir-birinə ehtiyac duyurlar. Rüşeym də ananın bir hissəsidir, o, bütün zəruri olanı ondan alır. Ana bir növ onun dünyasıdır, onu qidalandırır, qoruyur, həmçinin ananın öz həyatı da onun sayəsində möh­kəmlənir. Bu cür simbiotik birlikdə iki cisim psixi cəhətdən bir-birindən asılı deyil, lakin həmin növ bağlılıq birliyin passiv forması – tabeolma və ya əgər kli­nik terminlə deyilsə, – mazoxizmdir.

Mazoxist dözülməz izo­lyasiya və tənhalıq hissindən qaçaraq, özünü digər, onu yö­nəldən, idarə edən, qoruyan, bir növ onun həyatı və oksigeni olan bir adamın ayrılmaz hissəsinə çevirir. Mazoxist özünü tabeliyinə verdiyi adamın gücünü şişirdir: onun insan və ya Allah olması fərq etmir. O, hər şeydir, mən – heç nəyəm, mən sadəcə onun tərkib hissəsiyəm. Bir hissə kimi, mən möhtəşəmliyin, qüvvənin, əminliyin bir hissəsiyəm. Mazoxist qərar qəbul etmir, heç bir riskə getmir: o heç vaxt tənha deyil, lakin müstəqil də deyil. O, bütövlüyə malik deyil. O, hətta əsl mənada heç doğulmayıb.

Dini kontekstdə ibadət obyekti idoldur, dünyəvi kontekstdə isə mazoxist sevgisində elə idola ibadət proseslərdə fəaliyyət göstərən maddi mexanizm fəaliyyət göstərir. Mazoxist münasibətlər fiziki seksual istəklə bağlı ola bilər: bu halda insanın nəinki ağlı, həm də bədəninin iştirak etdiyi tabeolma vardır. Mazoxist tabeliliyi həmçinin taleyə, xəstəliyə, ritmik musiqiyə, narkotiklər və ya hipnotik transdan yaranan orgiastik vəziyyətə münasibətdə mövcud ola bilər – bütün bu hallarda insan özünün bütövlüyündən imtina edir. Özünü-özündən kənarda kiminsə və ya nəyinsə silahına çevirir; o yaradıcı fəaliyyəti aparmaqla, həyat problemini həll etməyə qadir deyil.

Simbiotik birliyin aktiv forması hakimlik və ya psixoloji terminlə deyilsə, mazoxizmlə əlaqəli sadizmdir. Sadist tənhalıq və özünəqapanma hissindən qurtulmaq üçün digər bir adamı özünün ayrılmaz hissəsinə çevirir. O, bir növ ibadət edən digər adamın qüvvəsini özünə toplayaraq güclənir.

Sadist tabe olan adamdan, həmin adamın ondan asılı olduğu qədər asılıdır: nə biri, nə də digəri bir-biri olmadan ya­şaya bilmir. Fərq yalnızca ondadır ki, sadist əmr verir, is­tis­mar edir, incidir, alçaldır, mazoxist isə əmrə, istismara, ağrıya və təhqirə tabe olur. Reallıqda bu fərq böyükdür, lakin daha dərin emosional mənada fərq iki tərəfi birləşdirən ümumi bütövlük olmadan qovuşma qədərdir.

Bunu anla­saq, görərik ki, adətən insan müxtəlif aspektlərə münasibətdə ya sadist, ya da mazoxist kimi hərəkət edir. Hitler ilk növbədə xalqa münasibətdə sadist kimi, taleyə, tarixə, təbiətin “ali qüvvəsinə” münasibətdə isə mazoxist kimi hərəkət ed­i­rdi. Onun sonu, yəni tam tənəzzülün fonunda intihar – onun uğur haqqında tam, mütləq hakimlik arzusu kimi səciyyəvidir.

Simbiotik qovuşmanın əksinə olaraq yetkin sevgi bü­töv­lüyünün, fərdiliyinin qorunub saxlanılması şərtilə qovuş­madır. Sevgi insanda aktiv qüvvədir, elə bir qüvvə ki, insanı öz yaxınlarından ayıran divarları yıxmaq qabiliyyətinə malikdir; onu digər insanlarla qovuşdurur; sevgi ona təc­rid­olunma və tənhalıq duyğularının öhdəsindən gəlməyə kö­mək edir və bu zaman ona özü olaraq qalmağa, bütöv­lü­yü­nü qorumağa kömək edir. Sevgidə paradoks vardır: iki var­lıq bir olur, eyni zamanda iki olaraq qalırlar.

Biz sevgi haqqında fəallıq kimi danışanda, bu sözün ikimənalılığından irəli gələn çətinlik qarşısında da qalırıq. “Fəallıq” dedikdə, müasir dövrdə qüvvə sərf etməklə möv­cud situasiyaya dəyişiklik etmək fəaliyyətini nəzərdə tu­tur­lar. Yəni, əgər insan bizneslə məşğul olursa, tibbi aparırsa, konveyerdə işləyirsə, idman edir və ya masa düzəldirsə, fəal sayılır.

Fəallığın bütün bu növləri üçün ümumi olan odur ki, onlar xarici məqsədin əldə edilməsinə yönəlib. Burada nəzərə alınmayan, yalnızca aktivliyin moti­va­si­ya­sı­dır. Misal üçün, dərin həyəcan və ya tənhalıq, qürur və ya pul hərisliyi səbəbindən aramsız işləməyə məcbur olan in­sa­nı götürək. Hər bir halda, insan yalnızca ehtirasın quludur və onun fəallığı əslində “passivlikdən” başqa bir şey deyil­dir, ona görə ki, o, fəaliyyətə yaradıcı deyil, qurban kimi vadar olur.

Digər tərəfdən, sakitcə oturub düşüncələrə dalan, özünüdərk və özünün ətraf aləmlə vəhdətinin dərkindən başqa bir məqsədi olmayan adam “passiv” sayılır, ona görə ki, o, heç bir şey etmir. Əslində isə fikrin cəmləndiyi bu cür meditasiya vəziyyəti elə ali fəallıqdır, ancaq daxili azadlıq və müstəqillik şəraitində mümkün olan ruhun fəallığıdır. Fəallığın müasir konsepsiyalarından biri enerjinin xarici məq­sədlərin həyata keçirilməsi üçün istifadəsini nəzərdə tutur; digəri isə insana xas olan qüvvələrin xarici məqsədin həyata keçməsindən asılı olmayaraq istifadəsini nəzərdə tutur.

Sonuncu fəallıq konsepsiyası Spinoza tərəfindən daha aydın formulə edilmişdir. O, affektlərin arasında aktiv və passiv affektləri – “fəaliyyətlər” və “ehtirasları” ayırırdı. Aktiv affektin həyata keçirilməsində insan azaddır, o, öz effektinin sahibidir. Passiv affektin həyata keçirilməsində insanı buna vadar edən nəsə var, o, özünün də dərk etmədiyi motivasiya obyektidir.

Beləliklə, Spinoza belə bir nəticəyə gəldi ki, fəzilət və qüvvə – eyni şeydir. Paxıllıq, qısqanclıq, şöh­rətpərəstlik, hərisliyin istənilən növü ehtiraslardır, sev­gi fəallıqdır, ancaq azadlıqda, məcburi olmayaraq həyata keçirilə biləcək insan qüvvəsinin reallaşmasıdır.

Sevgi  passiv affekt deyil, fəallıqdır, meyl olmayıb, köməkdir. Daha geniş şəkildə sevginin xaricini belə təsəvvür etmək olar ki, sevgi ilk növbədə olmaq deyil, verməkdir. Vermək nə deməkdir? Bu suala cavab sadə görünsə də, o, çox­mənalı və dolaşıqdır.

Belə bir yanlış fikir geniş yayılıb ki,  vermək – nədənsə imtina etmək, nədənsə məhrum olmaq, nəyisə qurban verməkdir. Vermək aktı xarakteri reseptiv orientasiyadan istismar və yığcam orientasiyasından kənara çıxmayan insan tərəfindən məhz belə qəbul edilir. Alverçi xarakterli insan ancaq nəyinsə müqabilində nəsə verməyə razıdır. Əvəzində heç nə almadan, vermək onun üçün alçaldılmaq deməkdir.

Əsas orientasiyası yaradıcı olmayan insanlar verməni kobudlaşma kimi qəbul edirlər. Ona görə də bu cür fərdlərin əksəriyyəti verməkdən imtina edir. Bəziləri verməni sədəqə mənasında fəzilətə çevirir. Onlar belə hiss edirlər ki, vermək əzabvericidir və məhz buna görə də insan verməlidir: vermədə fəzilət onlar üçün qurban vermə aktının özündədir. Nəyi vermək onu almaqdan daha yaxşıdır – bu onlar üçün məhrumiyyət hiss etmənin sevinc hissetmə proseslərdən daha yaxşı oldu­ğu mənasını verərdi.

Yaradıcı xarakter üçün vermək tamamilə başqa mənanı verir. Vermək – qüvvənin ali təzahürüdür, hər bir ver­mə aktında mən öz qüvvəmi, zənginliyimi, hakimliyimi hiss edirəm. Belə yüksək həyat qabiliyyətliliyin və gücün hiss olun­ması məni sevindirir, xoşbəxt edir. Mən özümü əmin, daha böyük qüvvə sərfinə qabil, həyat dolu və buna görə də se­vincli hiss edirəm. Vermək daha sevincvericidir, nəinki al­maq, ona görə yox ki, bu məhrumiyyətdir, ona görə ki, ver­mə aktında mənim həyat qabiliyyətliliyim özünü büruzə ve­rir.

Bu prinsipin həqiqiliyini onu müxtəlif hadisələrə münasibətdə dərk etmək olar. Ən sadə misal seks sferasında özünü büruzə verir. Kişi seksual funksiyanın kuliminasiyası vermə aktından ibarətdir, kişi özünü, öz seksual orqanını qadına verir. Orqazm anında o, öz toxumunu verir. Əgər o, potent­dir­sə, o, bunu verməməyə bilməz. Əgər, o verə bilmirsə, o, im­po­tentdir.

Qadınlarda bu proses eynidir, lakin bir qədər mürəkkəbdir. O da özünü verir. O, kişiyə öz qadın bətnini ve­rir; alaraq, o, verir. Əgər o, bu vermə aktına qabil deyilsə, o friqiddır. Vermək aktı həmçinin, sevgilinin deyil, ana funk­si­ya­sında baş verir. O, özünü bətnində inkişaf edən uşağa verir. O, öz südünü körpəyə verir, ona bədəninin istisini bəxş edir. Verməmək onun üçün ağrılı olardı.

Maddi əşyalar sferasında vermək dövlətli olmaq deməkdir. Çoxa malik olan deyil, çox verən zəngin sayılır. Nədənsə məhrum olmaqdan qorxan simic – psixoloji mənada fəqir insandır, çox pula malik olduğu halda yoxsuldur. Özünü vermək iqtidarında olan istənilən kəs – zəngindir. O, özünü başqalarına hədiyyə edən bir adam kimi hiss edir. Elementar tələbatlarının ödənilməsi üçün ən vacib şeylərə malik olmayan adam maddi şeylərin verilməsi aktından həzz almaqdan məhrumdur.

Lakin, gündəlik təcrübə göstərir ki, insanın minimal tələbat hiss etməsi çox halda onun xarakterindən və həqiqi imkanlarından asılıdır. Məlumdur ki, yoxsullar daha böyük həvəslə verirlər, nəinki var­lılar. Lakin, elə bir yoxsulluq vəziyyəti də olur ki, bu za­man artıq heç nə vermək mümkün deyildir və o, belə alçal­dı­cıdır, yalnız ona görə yox ki, bilavasitə əzab verir, həm də ona görə ki, o, yoxsulu vermə aktından məhrum edir.

Vermənin daha vacib sferası maddi predmetlər sferası deyil, spesifik insan sferasıdır. Bir insan digərinə nə verir? O, özünü verir, malik olduğu ən dəyərli şeyi – həyatını verir. Bu heç də o demək deyil ki, o, öz həyatını digərinə qurban verir. O, digər adama özündə canlı olanı, öz sevincini, marağını, anlayışını, biliyini, yumorunu, kədərini – canlı olanın bütün həyəcan və təzahürlərini verir. Öz həyatının bu vergisi ilə o, digər insanı mənən zənginləşdirir, onun həyat qabiliyyəti hissini artırır: o, almaq üçün vermir: vermək öz­lü­yün­də qüvvətli həzz almadır.

Lakin verərkən, o digər insanda ona yenidən geri qayıdan nəsə bir şey yaratmaya bilməz; hə­qiqətən verərək o, əvəzində ona veriləni almaya bilməz. Vermə digər insanı da verənə çevrilməyə vadar edir və onlar bir­likdə həyata gətirdikləri sevinci bölüşürlər. Vermə aktında nəsə dünyaya gəlir, bu akta cəlb olunmuş hər iki insan həyata, onlar üçün dünyaya gətirdiyi şeyə görə minnətdardırlar.

Sevgi halında bu o deməkdir ki, sevgi – sevgi doğurur, gücsüzlük isə – sevgi doğurmağın mümkünsüzlüyüdür. Bu fikir Marks tərəfindən gözəl ifadə olunub. O deyirdi: “İnsanı insan kimi, onun dünyaya münasibətlərini isə insani mü­na­sibətlər kimi təsəvvür etmək nədir? Bu halda sən sevgini ancaq sev­giyə, etibarı ancaq etibara və s. dəyişə bilərsən.

Əgər sən in­cəsənətdən həzz almaq istəyirsənsə, sən bədii təhsilli insan olmalısan. Əgər sən insanlara təsir göstərmək istəyirsənsə, sən digər insanları irəli çəkən və stimullaşdıran insan olmalısan. Sənin insana və təbiətə münasibətin müəyyən, öz iradə­nin obyektinə uyğun, sənin əsl fərdi həyatının təzahürü ol­malıdır. Əgər sən qarşılıq olmadan sevirsənsə, yəni, sənin sevgin cavab sevgini doğurmursa, əgər sən sevən insan qismində öz həyat təzahüründə özünü sevilən insan etmirsənsə, sənin sevgin gücsüzdür və o – bədbəxtlikdir”. Sevgidə vermək yalnızca almaq demək deyil. Müəllim öz tələbələrindən öyrənir, aktyoru onun tamaşaçıları ruhlandırır, psixoanaliti­ki onun pasienti müalicə edir – bir şərtlə ki, onlar bir-bir­lə­rini predmetlər kimi qəbul etmirlər, bir-biriləri ilə səmimi və səmərəli bağlıdırlar.

Vermə aktı kimi başa düşülən sevgi qabiliyyətinin insanın xarakterindən asılı olduğunu qeyd etmək bir qədər artıq olardı. O, yaradıcı orientasiyanın yüksək səviyyəsinin əldə edildiyini nəzərdə tutur, bu orientasiyada insan digərlərini istismar etmək və qüvvəsini yığmaq kimi narsissik arzunun öhdəsindən gəlir, özünün insani qüvvələrinə inam, məqsədlərə nail olmada özünəinam cəsarətini əldə edir. İnsana bu xüsusiyyətlər nə qədər çatmırsa, bir o qədər də o, özünü vermək – və deməli sevməkdən qorxur.

Vermə elementindən əlavə sevginin fəal xarakteri bütün sevgi formalarına xas olan müəyyən elementlər yığımını şərtləndirir. Bu qayğı, məsuliyyət, hörmət və bilikdir.

Sevginin qayğı olması demək daha çox ananın öz uşağına sevgisindən özünü büruzə verir. Əgər biz onun uşağın qayğısına qalmadığını, onu yedirmədiyini, çimdirmədiyini, onun hərtərəfli qayğısına qalmadığını görsək, onun uşağı sevmək barədə heç bir andı bizi buna inandıra bilməz. Amma onun uşağa qayğısını görəndə, sevgisinə tam inanırıq. Bu, həmçinin heyvan və bitkilərə, sevgiyə də aiddir. Sevgi – bizim sevdiyimiz kiminsə və ya nəyinsə həyatına və inkişafına aktiv maraqdır. Aktiv maraq olmadığı yerdə sevgi də yoxdur.

Sevginin bu elementi İona haqqında rəvayətdə gözəl təsvir olunub. Allah İonaya əmr etdi ki, Nineviyaya getsin və onun sakinlərini xəbərdar etsin ki, əgər onlar pis yoldan çəkinməsələr, məhv olacaqlar. İona bu missiyadan imtina etdi, çünki qorxdu ki, Nineviya əhli peşiman olar və Allah onları bağışlayar. O, güclü qayda-qanun hissinə malik idi, sevgiyə isə deyil. Ona görə də qaçmaq cəhdindən sonra o, izolyasiya və qapalılığın rəmzi olan balinanın qarnına düşdü, buraya onu sevgi və həmrəylik çatmamazlığı gətirib çıxardı. Allah onu xilas edir və o, Nineviyaya gedir.

O, sakinlərə Allahın ona dediklərini çatdırır və onun ehtiyat etdiyi baş verir. Nineviya insanları günahlarında peşiman olurlar, düzgün yola qayıdırlar. Allah onları bağışlayır və şəhəri dağıtmamaq qərarına gəlir. İona qəzəblənir və məyus olur, o istəyir ki, rəhm yox, ədalət qalib gəlsin. Nəhayət o, Allahın İonanı günəşdən qorunmaq üçün böyüməyə məc­bur etdiyi bir ağacın kölgəsində sakitləşmək qərarına gəlir.

Lakin, Allah ağacı qurumağa məcbur etdikdə İona təəssüf­lənir və Allaha öz narazılığını bildirir. Allah cavab verir: «Sən uğrunda əziyyət çəkmədiyin və böyütmədiyin, bir gecədə özü böyüyüb, bir gecəyə də məhv olan bitki üçün tə­əs­süf­lənirsən. Bəs mən altı mindən çox əhalisi olan, çoxlu mal-qarası olan, sağ və sol əlləri arasında nəyin olduğunu bilməyən insanlar yaşayan bu böyük şəhəri, Nineviyanı xilas etməməliyəm?”

Allahın İonaya cavabı simvolik başa düşülməlidir. Allah İonaya gös­­tərir ki, sevginin mahiyyəti – kimin üçünsə əziyyət çəkmək və onun in­kişafına köməkdir, sevgi və əmək ayrılmazdır. Hər kəs əmək sərf etdiyi şeyi sevir və hər kəs sevdiyin şey üçün çalışır.

Qayğı və maraq sevginin digər aspektinə gətirib çıxarır – məsuliyyətə. Bu gün məsuliyyət çox vaxt məcburi vəzifə, kənardan vadar edilən bir şey kimi başa düşülür. Lakin, məsuliyyət sözün əsl mənasında, əvvəldən axıra qədər könüllü aktdır. Bu, mənim insan varlığının ifadə olunan və olunmayan tələblərinə cavabımdır. “Məsuliyyətli” olmaq “cavab verməyə qadir olmaq” deməkdir. İona Nineviya sakinləri üçün məsuliyyət hiss etmirdi. O, qalib kimi soruşa bilərdi: “Mə­gər mən mənim qardaşıma keşikçiyəm?”

Sevən insan özü­nü məsuliyyətli hiss edir. Onun qardaşının həyatı təkcə qa­rdaşın özünün deyil, həm də onun işidir. O, özü üçün məsuliyyət hiss etdiyi kimi, bütün yaxınları üçün də məsuliyyət hiss edir. Bu məsuliyyət ana və uşaq misalında, ananı qay­ğı­ya məcbur edir. Yetkin insanlar arasında sevgi, o, ilk növ­bədə digər insanın psixi tələbatlarına aid olur.

Əgər sevginin hörmət komponenti olmasaydı, məsuliyyət asanlıqla üstünlük və hakimlik istəyinə çevrilə bilərdi. Hörmət – qorxu və xeyirxahlıq deyildir; o, sözün kökünə uy­ğun olaraq (respicere-to look at) insanı onun olduğu kimi gör­mək, onun təkrarsız individuallığını dərk etmək mənasını verir. Hörmət – digər insanın olduğu kimi böyüməsi və inkişaf etməsi istəyini ifadə edir. Hörmət, beləliklə, istismarın yox­luğunu şərtləndirir. Mən istəyirəm ki, sevdiyim insan özü üçün böyüsün və inkişaf etsin, öz yolu ilə bunu etsin, mənə xidmət etmək üçün yox.

Əgər mən digər insanı sevirəm­sə, mən onunla vəhdət hiss edirəm, bu halda o, mənim onu görmək istədiyim kimi, məqsədlərimə vasitə kimi deyil, özü olduğu kimi qalır. Aydındır ki, hörmət yalnız o zaman mümkündür ki, mən özümdə müstəqillik əldə edim, başqalarının köməyi olmadan ayağa dura bilim, kiməsə hökm etmək və ya istifadə etmək tələbatı olmadan yaşayım. Hörmət yalnızca azadlığın əsasında mövcuddur: l’amor est l’enfant de la liberte – fransız mahnısında deyildiyi kimi, sevgi hökm­ran­lığın deyil, azadlığın övladıdır.

İnsanı tanımadan ona hörmət etmək mümkün deyil, qayğı və məsuliyyət, onları bilik yönləndirməsəydi, kor olardı. Bilik – onun motivi maraq olmasaydı, boş olardı. Biliyin müxtəlif növləri vardır: sevginin elementi olan bilik səthi səviyyə ilə kifayətlənməyib, mahiyyətin özünə varır. Bu, ancaq onda mümkün olur ki, mən öz maraqlarım çərçivəsindən çıxım və digər insanı onun şəxsi təzahüründə görə bilim. Mən bilə bilərəm ki, insan bunu açıq göstərməsə də, nə vaxt acıqlıdır; mən onu daha dərindən tanıya bilərəm; mən belə bilərəm ki, o, həyəcanlı və narahatdır, özünü tənha hiss edir, özünü günahkar hiss edir. Onda mən bilərəm ki, onun acığı daha dərin nəyinsə təzahürüdür, mən ona, həyəcanlı və narahat insan kimi baxıram,  – və bu o deməkdir ki, mən ona təkcə acıqlı deyil, həm də əzab çəkən insan kimi baxıram.

Bilik sevgi problemi ilə daha əsaslı bağlı olan elementə malikdir. Fundamental tələbat olan digər insanla elə birləşməkdir ki, şəxsi təcrid məhbəsindən azad olmaq mümkün olsun, bu, digər spesifik insan arzusu ilə – digər “insanın sirrini dərk etmək” arzusu ilə bağlanır. Həyatın elə bioloji aspektlərində möcüzə və sirr olmasına baxmayaraq, onun məhz insani aspektlərində insanın özü və yaxınları üçün dərk­edil­məz sirr və möcüzədir.

Biz özümüzü tanıyırıq, lakin, bütün səylərimizə baxmayaraq, biz özümüzü tanımırıq. Biz öz yaxınlarımızı tanıyırıq və eyni zamanda onu tanımırıq, ona görə ki, nə biz, nə də yaxınımız – predmet deyilik. Biz özümüzün və ya digərinin varlığının dərinliklərinə vardıqca, idrak məqsədi bizdən bir o qədər uzaqlaşır. Və biz yenə də insan ruhunun sirrinə – onun mahiyyətini təşkil edən mü­qəd­­dəs nüvəyə varmaq istəyirik.

Sirri dərk etməyin bir ümidsiz yolu vardır: bu, digər insan üzərində elə bir mütləq hökmranlıqdır ki, bu zaman biz onu görmək istədiyimizə çevirərik, istəmədiyimizi hiss etməyə məcbur edərik, onu şəxsi əşyamıza, mülkiyyətimizə çevirərik. Bu cür dərketmə cəhdinin ali dərəcəsi sadizmdə – insan varlığına əzabvermə istəyi və qabiliyyətində özünü büruzə verir. İnsan sirrinə – onun və müvafiq olaraq – bizim şəxsi sirrimizə varma hərisliyində gərgin amansızlıq və dağıdıcılıq kökləri gizlənib. Bu ideya İsaak Babel tərəfindən çox lakonik ifadə olunub. O, rus vətəndaş müharibəsi dövründə öz keçmiş sahibini atla tapdalayıb öldürən bir zabitin sözlərini misal göstərir. «Belə deyərdim ki, güllə ilə insandan yalnızca qurtarmaq olar; bu, ona əfv fərmanı, özü üçün isə iyrənc yüngüllükdür, güllə ilə ruha vara bilməzsən, onun insanın harasında olduğu və necə göründüyünü bilə bilməzsən. Lakin, elə olur ki, bu işi görəndə, mənim özümə yazığım gəlmir, düşməni atla bir saat və daha artıq tapdalayıram, mən bilmək istəyirəm, həyat necədir, onu tanımaq istəyirəm…”b.

Biz tez-tez bu cür dərketmə yolunu uşaqlarda görürük. Uşaq hər hansı predmeti götürür və onu dərketmək üçün hissələrinə ayırır; və ya o, canlını götürür, qəddarcasına kəpənəyin qanadlarını qoparır ki, onu dərk etsin, sirrini bilsin. Qəddarlıq özlüyündə nəsə daha dərin olanla – predmet və həyatın sirrini dərk etmək istəyi ilə motivasiya olunur.

Dərketmənin daha bir yolu vardır – bu, sevgidir. Sevgi digər insana aktiv varma təşkil edir, bu varma prosesində mənim dərk etmək istəyim birləşmə sayəsində təmin olunur. Qovuşma aktında mən özümü dərk edirəm, mən özümü, mən hamını dərk edirəm – və mən heç nə “bilmirəm”. Birləşməni hiss etmək sayəsində – mən bu yolla insanın nə ilə yaşadığı və nəyə qadir olduğu barədə bilik əldə edirəm, lakin, bunu fikir sayəsində əldə etmək mümkün deyil. Sadizm sirri dərk etmə ilə şərtlənib, lakin, mən yenə də əvvəlki kimi biliksizəm. Mən digər varlığı hisslərinə ayırdım və bütün əldə etdiyim – onu məhv etməyimdir. Sevgi dərketmənin yeganə yoludur, qovuşma aktında o, mənim sualıma cavab verir. Sevgi aktında, özümü verərək, digər insanın dərininə varmaqla mən özümü tapıram, mən özümü kəşf edirəm, mən ikimizi kəşf edirəm, mən insanı kəşf edirəm.

Özümüzü və yaxınlarımızı tanımağın ehtiraslı istəyi “Özünü dərk et” “Delfa çağırışında” ifadə olunub. Bu bütün psixologiyanın əsas elementidir. Lakin nəzərə alsaq ki, bu istək özündə insanı bütünlükdə dərk etməyi ehtiva edir, o, heç vaxt yalnızca bilavasitə fikir vasitələri ilə təmin edilə bilməz. Əgər biz özümüz haqqında min dəfə çox bilsəydik də, yenə də mahiyyətin özünə vara bilməzdik. Biz özümüz üçün, yaxınlarımız isə bizim üçün sirrli olaraq qalardılar. Bütöv biliyin yeganə yolu sevgi aktıdır: bu akt fikir və söz çərçivəsindən çıxır.

Bu birləşmə prosesinə cəsur dalmadır. Lakin, fikirlə, yəni, psixoloji biliklərlə dərk etmək sevgi aktında bütün bilik üçün zəruri şərt­dir. Mən özümü və digər insanı əslində necə olduğumuzu və ya daha dəqiq onun haqqında məndə yaranan irrasional təh­rif olunmuş obrazını, illuziyaları aşmaq üçün obyektiv dərk etməliyəm. Əgər mən insan varlığını obyektiv dərk etsəm, mən sevgi aktında onun dərin mahiyyətini dərk edə bi­lə­rəm.

İnsanı dərk etmək problemi Allahı dərk etmək dini problemi ilə analojidir. Konvensional qərb teologiyasında Allahı, onun haqqında mühakimə yürüdərək – fikir vasitəsilə dərk etmək cəhdi edilmişdir. Monoteizmin ardıcıl nəticəsi olan mistisizmdə (bunu sonralar göstərməyə çalışacağam) fikir vasitəsilə Allahı dərk etmək cəhdi inkar edilmiş və Allahla birliyin hissi yaşanması ilə əvəz olmuşdur, artıq burada – Allah haqqında düşünməyə nə yeri, nə də tələbatı qalmışdır.

İnsanla və ya dini planda Allahla vəhdətin yaşanması irrasional akt deyildir. Əksinə, Albert Şveytserin qeyd etdiyi kimi, bu – realizmin daha cəsur və radikal nəticəsidir. O, bizim biliyimizin təsadüfi deyil, fundamental sərhədlərinin bilinməsinə əsaslanır. Bilik budur ki, biz, heç vaxt insan universumun sirrini bilməyəcəyik, lakin, biz yenə də sevgi aktında bilik əldə edə bilərik. Psixologiya bir elm kimi öz sərhədlərinə malikdir və teologiyanın məntiqi nəticəsi mistisizm olduğu kimi, psixologiyanın da son nəticəsi sevgidir.

Qayğı, məsuliyyət, hörmət və bilik qarşılıqlı əlaqəlidir. Onlar yetkin insanda, yəni, öz yaradıcı qüvvələrini inkişaf etdirən, ancaq öz yaratdığına malik olmaq istəyən hər şeyi bilmə və mütləq hökmranlıq kimi narsissik arzulardan imtina edən yalnızca həqiqi yaradıcı fəaliyyətin verə biləcəyi daxili qüvvəyə əsaslanan barışıq əldə edən insanda ehtiva olunmalıdır.

Bu vaxta qədər mən sevgi haqqında insan tənhalığının əlacı kimi, birlik kimi ehtiraslı arzunun həyata keçirilməsi kimi danışırdım. Lakin, ümumi həyati tələbatla bərabər birlikdə daha spesifik, bioloji tələbat vardır: kişi və qadın cinslərinin qovuşma istəyi. Bu cür qütbləşmə ideyası, ilk vaxtlar kişi və qadının bir varlıq olması, daha sonra hissələrə ayrılması haqqında mifdə daha güclü ifadə olunub və buna görə də hər bir kişi özünün digər hissəsi olan qadını axtarır ki, yenidən onunla birləşsin (həmin bu cinslərin ilkin vəhbəti ideyası Həvvanın Adəmin qabırğasından yaranması haqqında Bibliya rəvayətində də özünə yer tapmışdır. Lakin, burada patriarxal əhval-ruhiyyədə qadın ikinci dərəcəli varlıq hesab olunur).

Rəvayətin mənası kifayət qədər aydındır. Cinsi qütbləşmə insanı digər cinsin nümayəndəsi ilə qovuşma axtarmağa vadar edir. Qadın və kişi başlanğıclar arasında qütbləşmə həmçinin, həi bir kişi və qadının daxilində də mövcuddur. Hər bir kişi və qadın fiziki cəhətdən əks cinsi hormonlara malik olduğu kimi, eyni zamanda psixoloji cəhətdən də ikincinslidirlər. Onlar daxillərində materiya və ruhun, dərinliyin mahiyyətinə varmağa vadar edən başlanğıcları ehtiva edirlər. Qadın və kişi daxili qovuşmanı ancaq qadın və kişi qütblərinin birliyində əldə edirlər. Bu qütbləşmə hər növ yaradıcılığın əsasını təşkil edir.

Qadın və kişi qütbləşməsi həmçinin şəxsiyyətlərarası yaradıcılıq üçün əsas rolunu oynayır. Bu daha aydın olaraq başlıca mü­nasibətlərdə sperma və yumurtahüceyrənin birliyinin uşaq doğulması üçün əsas verən prosesdə özünü büruzə verir. Lakin sırf psixi sferada da məsələ başqa cür deyil; qadın və kişi arasında sevgidə, onlar hər ikisi yenidən doğulur (ho­mo­seksuallıq – qütbləşmiş birliyin əldə edilməsinin qeyri-müm­­künlüyüdür və deməli, homoseksualist qarşısıalınmaz tən­halıqdan əziyyət çəkir; bu əzaba sevgiyə qadir olmayan heteroseksualist də dü­çar­dır.

Qadın və kişi qütbliyi tə­biətdə də mövcuddur; yalnızca, heyvan və bitkilər arasında aş­kar münasibət kimi deyil, həm də, iki əsas funksiyanın – qəbul etmə və dərinə varma funksiyasının qütbliyindədir. Torpaq və yağış, çay və okean, gündüz və gecə, işıq və zülmət, materiya və ruhun qütbliyi vardır. Bu ideya islam şairi və mistiki Rumi tərəfindən gözəl ifadə olunub:

Sevən sevgilisini heç vaxt axtarmaz,

Əgər sevgilisi də axtarmır onu

Eşgin şimşəyi qəlbinə dəysə,

Bil ki, burada artıq sevgi var.

Qəlbində Allaha qarşı sevgi oyansa,

Şübhə etmə, Allah da səni sevmişdir.

Əl çalmaq mümkün deyil, əgər

Əl ələ dəyməsə.

Allahın hukməti bəsirətlidir,

Sevmək buyurmuşdur bir-birimizi,

Çünki dünyanın hər bir hissəsinin vəzifəsi  –

Öz qismətinə düşəni ilə cütlüyü yaratmaqdır.

Hikmətlinin gözündə Səma-kişi, torpaq – qadındır

Torpaq göydən yağanı yığıb saxlayır;

Torpağa isti çatışmayanda göy bunu göndərir.

Torpaq öz təravətini itirəndə,

Göy bunu ona qaytarır, torpağı yeniləşdirir

Göy öz orbiti ilə hərəkət edir,

Arvadının qayğısına qalan kişi tək.

Torpaq da qadınlarla bir işləyir,

Doğuşda kömək edir, körpələrə baxır.

Hikmət dolu göyə, Yerə hörmət et,

Çünki onlar müdriklərin işini görür.

Əgər ikisi bir-birindən həzz almırsa,

Niyə bir-birinə, sevənlər tək, qısılır?

Gül, ağac, torpaq siz, necə gül açar?

Bəs göy bunlara öz suyundan, istisindən verməyib?

Allah kişi və qadın cinsinə istək verdi ki,

Onların ittifaqından dünyanı davam etdirsin.

Eləcə də o, varlığın hər bir hissəsinə duyğu verib ki,

Biri digərini arzulasın.

Gündüz və gecə zahirən bir-birinə düşməndir,

Amma ikisi də eyni məqsədə xidmət edir.

Ümumi işin naminə bir-birini sevirlər

Gecə olmasaydı, insan, ona gündüzün sərf etdiyi var-dövləti ələ keçirə bilməzdi.

Qadın və kişi qütbliyi problemi sevgi və cins mövzusunun daha ətraflı nəzərdən keçirilməsini tələb edir. Mən artıq Freydin səhvi barədə danışmışam, o, hesab edirdi ki, sevgi – cinsi istinktin ifadəsi və ya sublimasiyadır, o, qəbul etmək istəmirdi ki, cinsi istək yalnızca sevgi və birlik tələbatının təzahürüdür. Lakin, Freydin səhvi daha dərindədir. Özünün fizioloji materializminə mıvafiq olaraq, o, cinsi instinktdə bədəndə gedən kimyəvi proseslərin səbəb olduğu gərginliyi, onun ağrı vermək və yüngülləşmək istəyini görürdü.

Cinsi istəyin məqsədi bu ağrılı gərginliyin aradan qaldırılmasıdır, cinsi təminat bu cür aradan qaldırmanın əldə olunmasındadır. Bu fikir o zaman əsaslı olur ki, cinsi istək aclıq və ya su­suz­luq kimi fəaliyyət göstərsin ki, bu zaman orqşanizm ki­fa­yət qədər qida almır. Bu konsepsiyaya görə cinsi istək eh­tiras­lı gözləmədir, cinsi təminat isə bu gözləməni aradan qal­dırır.

Təcrübədə isə bu seksuallıq konsepsiyasını qəbul etsək cinsi təminatın idealı masturbasiya olardı. Freydin ki­fayət qədər paradoksal şəkildə təkzib etdiyi seksuallığın psixo-bioloji aspekti, qadın-kişi qütbliyi və bu qütbliyin, birləşmə yolu ilə aradan qaldırılmasıdır. Bu qəribə səhvə Freydi yəqin ki, onun ifrat patriarxallığı sövq edib, ona görə də Freyd belə hesab edirdi ki, seksuallıq kişiyə aiddir, o, qadın seksuallığını inkar edirdi.

O, bu ideyanı “Cinsin nəzəriyyəsinə üç baxış” əsərində ifadə edib; deyirdi ki, libido qadın və ya kişidə təzahür etməkdən asılı olmayaraq kişi təbiətinə malikdir, həmin ideya rasionallaşdırılmış formada balaca oğlanın qadını cinsi orqanı kəsilmiş kişi qəbul etməsi və onun kişi cinsi orqanlarının olmamasına kompensasiya axtardığını hesab etməsi haqqında nəzəriyyəsində ifadə olunub. Lakin, bu qadın cinsi orqanları kəsilmiş kişi deyil, onun seksuallığı spesifik qadın təbiətinə malikdir və “kişi təbiətinə” aid deyildir.

Cinslər arasında cinsi meylin bir hissəsi gərginliyin aradan qaldırılması ilə motivasiya olunub, onun əsasını digər cinslə birliyin zəruriliyi təşkil edir. Təcrübədə erotik meyl yalnızca cinsi meyldə ifadə olunmur. Qadınlıq və kişilik cinsi funksiyada olduğu kimi, xarakterdə də ifadə olunub. Kişi xarakteri dərinə varma, idarəetmə, fəallıq, nizam-intizam və cəsurluq qabiliyyəti kimi xarakterizə oluna bilər; qadın xarakteri produktiv qavrayış, himayə, realizm, dözümlülük, analıq qabiliyyəti ilə müəyyən olunur (həmişə nəzərə almaq lazımdır ki, hər bir fərddə hər iki xarakteristika qarışır, lakin, qadın və ya kişi cinsinə aid olmasından asılı olmayaraq bu və ya digər xarakterlər üstünlük təşkil edir).

Çox vaxt əgər kişi emosional cəhətdən uşaqdırsa və buna görə də onun kişi xarakter əlamətləri zəifdirsə, o, bu çatışmamazlığı seksdə öz kişi rolunun şişirdilməsi ilə kompensasiya etməyə çalışır. Seksdə öz kişi məharətini sübut etməyə çalışan Don Juan belədir, ona görə ki, o, xarakter cəhətdən öz kişiliyindən əmin deyildir. Kişiliyin çatışmamazlığı ifrat şəkil alanda, onun əsas – pozğun forması əvəzedici sadizm (güc tətbiqetmə) olur. Əgər qadın seksuallığı zəif və pozğundursa, bu mazoxizm və ya fərdiyyətçiliyə transformasiya olunur.

Freydi seksin belə qiymətləndirdiyinə görə tənqid edər­dilər. Bu tənqid çox vaxt konvensional təfəkkürlü insanların tənqidi və narazılığına səbəb olan elementi Freydin sistem­indən çıxarmaq məqsədini güdürdü. Freyd bu motivasiyanı hiss edirdi və buna görə də öz cinsi nəzəriyyəsini dəyişdir­mədən imtina etdi. Doğrudan da, vaxtı ilə Freydin nəzəriyyəsi irəlidə gedən və inqilabi xarakterə malik idi. Lakin, 1900-cu il üçün həqiqi olan 50 il sonra daha həqiqi olmur.

Cinsi meyllər o qədər güclü dəyişilib ki, Freydin nəzəriyyəsi Qərbin orta siniflərində daha heç kəsi şoka salmır və ortodoksal analitiklər Freydin cinsi nəzəriyyəni müdafiə edərək öz­lərini cəsur və radikal olduqlarını düşünəndə, bu radikaliz­min hansısa donkixotsayağı növünü xatırladır. Əslində isə, onların psixoanaliz istiqaməti konformistdir və o, müasir cə­miyyətin tənqidinə aparan psixoloji sualları dərk etməyə ça­lış­mır.

Mənim Freydin nəzəriyyəsini tənqid etməyim onun seksin əhəmiyyətini böyüməsi üzərində deyil, onun seksi kifayət qədər dərin başa düşməməsi üzərində qurulub. O, şəxsiyyətlərarası münasibətlərdə ehtirasların əhəmiyyətinin dərkində müəyyən dərəcədə ilk addım ataraq, öz fəlsəfi anlayışlarına uyğun olaraq, onları fizioloji izah etdi. Psixoanalizin sonrakı inkişafında Freyd nəzəriyyəsinə düzəlişlər etmək, onu dərinləşdirmək və diqqəti fizioloji aspektdən bioloji və ekzistensial aspektə keçirmək zərurəti yaranır.

 Erix Fromm

loading...

Bunlarıda bəyənə bilərsiniz ...